So sánh kế hoạch với thực tế là mỗi tháng đặt số thật cạnh số trong phương án, tính chênh lệch từng dòng, rồi tìm nguyên nhân của vài dòng lệch lớn nhất. Với cơ sở nhỏ, việc này mất khoảng ba mươi phút đầu tháng nếu bảng đã dựng sẵn, và nó là cách duy nhất để phương án không nằm yên trong ngăn kéo.
Phần dưới có mẫu bảng một tháng với số liệu đầy đủ, hai công thức tách nguyên nhân lệch doanh thu, cách so chi phí biến đổi để không bị số tổng đánh lừa, và ngưỡng nào đáng lo. Ví dụ là tiệm giặt sấy của chị Ngọc, số liệu giả định.
Theo dõi hằng tháng khác gì cập nhật phương án
Cập nhật phương án là việc làm vài lần, sửa cả văn bản. Theo dõi hằng tháng là việc nhỏ, lặp lại, chỉ đụng tới một bảng. Bạn không viết lại gì cả, chỉ điền số thật vào cột bên cạnh số kế hoạch và đọc kết quả.
Hai việc bổ sung cho nhau. Không có theo dõi hằng tháng thì đến lúc cập nhật, bạn phải ngồi lục lại sáu tháng giấy tờ. Không có cập nhật định kỳ thì theo dõi hằng tháng cứ so với một kế hoạch ngày càng lạc hậu, và cột chênh lệch đỏ mãi mà không ai sửa gốc.
Chị Ngọc mở tiệm giặt sấy với sáu máy giặt, bốn máy sấy, phục vụ khu nhà trọ và nhà ở quanh đó. Phương án dự tính mỗi tháng 1.200 lượt giặt, giá trung bình 50 nghìn đồng một lượt. Từ tháng thứ hai, chị dành sáng ngày mùng hai mỗi tháng để điền bảng. Bảng dưới là tháng thứ tư.
Một điều kiện để làm được việc này: kế hoạch phải có số theo từng tháng, không chỉ số cả năm. Nếu phương án của bạn chỉ có doanh thu năm, việc đầu tiên là chia nó ra mười hai tháng, như mục cuối bài hướng dẫn. Không có cột kế hoạch tháng thì cột chênh lệch chẳng có gì để so.
Mẫu bảng chênh lệch một tháng
Đơn vị triệu đồng, số liệu giả định. Chênh lệch bằng thực tế trừ kế hoạch; tỷ lệ bằng chênh lệch chia kế hoạch.
| Khoản mục | Kế hoạch | Thực tế | Chênh lệch | Tỷ lệ |
|---|---|---|---|---|
| Doanh thu | 60,0 | 56,7 | -3,3 | -5,5% |
| Bột giặt, nước xả | 4,8 | 4,6 | -0,2 | -4,2% |
| Điện, nước | 9,6 | 9,5 | -0,1 | -1,0% |
| Tiền thuê | 12,0 | 12,0 | 0,0 | 0% |
| Lương | 14,0 | 15,5 | +1,5 | +10,7% |
| Sửa chữa máy | 1,0 | 2,8 | +1,8 | +180% |
| Tổng chi phí | 41,4 | 44,4 | +3,0 | +7,2% |
| Lợi nhuận trước thuế | 18,6 | 12,3 | -6,3 | -33,9% |
Đọc nhanh, doanh thu chỉ hụt 5,5%, nhưng lợi nhuận hụt gần một phần ba. Đó là điều bình thường ở cơ sở có chi phí cố định lớn: một khoản hụt nhỏ ở doanh thu cộng một khoản vượt ở chi phí đổ cả vào phần lợi nhuận, vốn là phần mỏng nhất. Vì vậy dòng cuối cùng bao giờ cũng lệch theo tỷ lệ lớn hơn dòng đầu.
Tách lệch doanh thu thành lệch do lượng và lệch do giá
Vì sao cần tách. Doanh thu hụt 3,3 triệu có thể vì ít khách hơn, vì giá thấp hơn, hoặc cả hai theo hai hướng ngược nhau. Mỗi nguyên nhân dẫn tới một việc phải làm khác nhau, nên con số gộp không đủ.
Công thức lệch do lượng. Lấy số lượt thực tế trừ số lượt kế hoạch, nhân với giá kế hoạch. Tháng thứ tư của chị Ngọc có 1.050 lượt thay vì 1.200: (1.050 trừ 1.200) nhân 50 nghìn bằng âm 7,5 triệu đồng.
Công thức lệch do giá. Lấy giá trung bình thực tế trừ giá kế hoạch, nhân với số lượt thực tế. Giá trung bình thực tế là 54 nghìn vì nhiều khách chọn gói giặt kèm sấy và gấp: (54 trừ 50) nghìn nhân 1.050 bằng cộng 4,2 triệu đồng.
Cộng lại để kiểm. Âm 7,5 cộng 4,2 bằng âm 3,3 triệu, đúng bằng chênh lệch doanh thu trong bảng. Nếu cộng không ra, có chỗ tính sai.
Đọc kết quả. Con số gộp âm 3,3 triệu nghe nhẹ, nhưng thực chất tiệm thiếu 150 lượt khách, tương đương 12,5% so với kế hoạch, và được gói dịch vụ đắt hơn bù lại một phần. Việc cần làm là tìm vì sao thiếu khách, không phải giảm giá.
So chi phí biến đổi theo tỷ lệ, đừng so số tổng
Trong bảng, bột giặt và điện nước đều thấp hơn kế hoạch, trông như tiết kiệm. Nhưng kế hoạch được lập cho 1.200 lượt, còn thực tế chỉ có 1.050 lượt. Chi phí biến đổi theo số lượt, nên ít lượt hơn thì phải tốn ít hơn; câu hỏi đúng là tốn ít hơn đủ chưa.
Cách so đúng là tính chi phí trên mỗi lượt. Kế hoạch bột giặt là 4,8 triệu cho 1.200 lượt, tức 4 nghìn đồng một lượt; thực tế 4,6 triệu cho 1.050 lượt, tức khoảng 4,4 nghìn, vượt chừng 10%. Điện nước kế hoạch 8 nghìn một lượt; thực tế khoảng 9 nghìn, vượt hơn 12%. Hai dòng trông như tiết kiệm thật ra đều đang tốn hơn kế hoạch.
Chị Ngọc lần ra nguyên nhân khá nhanh: nhiều khách chọn gói giặt kèm sấy, máy sấy tốn điện hơn máy giặt, và nhân viên cho thêm bột giặt với đồ dày. Lượt có sấy tốn hơn nhưng giá cũng cao hơn, nên chị tách bảng thành hai dòng giặt thường và giặt kèm sấy cho các tháng sau. Đây là kiểu phát hiện mà nhìn số tổng không bao giờ thấy, và nó trực tiếp sửa lại giả định trong phương án.
Ngưỡng nào thì đáng quan tâm
Không phải dòng lệch nào cũng cần tìm nguyên nhân. Cơ sở nhỏ có thể đặt các ngưỡng đơn giản như sau và chỉ dừng lại ở những dòng vượt ngưỡng.
- Doanh thu lệch quá 5% so với kế hoạch: tách ngay thành lệch do lượng và do giá.
- Một khoản chi phí lệch quá 10%, hoặc quá một số tiền cố định bạn tự đặt, chẳng hạn một triệu đồng: tìm nguyên nhân.
- Chi phí biến đổi trên mỗi đơn vị lệch quá 5%: kiểm lại cách làm hoặc giá nhập.
- Lợi nhuận lệch quá 20%: viết ra hai ba nguyên nhân chính, kể cả khi từng dòng riêng lẻ chưa vượt ngưỡng.
- Cùng một dòng lệch cùng hướng ba tháng liền, dù nhỏ: đó không còn là dao động mà là giả định sai, cần sửa trong phương án.
- Số dư tiền mặt cuối tháng thấp hơn mức tối thiểu bạn đặt ra: xem ngay dòng tiền tháng tới.
Ngưỡng ba tháng liền là ngưỡng hay bị bỏ qua nhất. Một tháng lương vượt 10% có thể vì nhân viên làm thêm dịp đông khách. Ba tháng liền vượt 10% nghĩa là kế hoạch đã tính thiếu người hoặc thiếu giờ ngay từ đầu, và con số trong phương án cần đổi.
Từ dòng lệch tới câu hỏi đầu tiên
Tìm ra dòng lệch mới là nửa việc. Nửa còn lại là hỏi đúng câu để lần ra nguyên nhân. Bảng tra dưới đây gom các dòng hay lệch ở cơ sở dịch vụ và bán lẻ nhỏ.
| Dòng lệch | Câu hỏi đầu tiên | Việc thường làm sau đó |
|---|---|---|
| Lượt khách thấp | Thấp đều mọi ngày hay chỉ vài ngày trong tuần | Xem sổ theo ngày, tìm ngày hụt và lý do |
| Giá trung bình thấp | Khách chuyển sang gói rẻ hay đang giảm giá quá tay | Đếm lượt theo từng gói, xem lại chương trình giảm giá |
| Lương vượt | Làm thêm giờ vì đông khách hay vì sắp xếp ca chưa hợp | So giờ làm thêm với giờ đông khách |
| Nguyên liệu, vật tư trên mỗi đơn vị cao | Giá nhập tăng hay dùng nhiều hơn | So hoá đơn nhập với tháng trước, kiểm cách làm |
| Sửa chữa vượt | Một lần hỏng lớn hay hỏng lặt vặt nhiều lần | Ghi sổ máy móc, tính chuyện bảo trì định kỳ |
| Tiền mặt thấp dù có lãi | Tiền đang nằm ở hàng tồn, ở khoản khách nợ hay đã chi trước | Lập dòng tiền tháng tới, xem lại khoản trả trước |
Với tiệm của chị Ngọc, dòng sửa chữa vượt 180% hoá ra là một lần thay bơm xả của một máy giặt, không phải hỏng lặt vặt. Câu trả lời ấy đổi hẳn việc cần làm: không cần đổi nơi sửa máy, mà cần tách một khoản dự phòng sửa chữa lớn hơn trong kế hoạch, vì máy giặt dùng liên tục sẽ còn những lần như vậy.
Nhịp ba mươi phút đầu mỗi tháng
Để việc so sánh thành thói quen, chị Ngọc làm theo đúng một trình tự, cùng một buổi sáng mỗi tháng.
- Điền doanh thu, số lượt và từng khoản chi của tháng trước vào cột thực tế, lấy từ sổ bán và hoá đơn.
- Đọc cột tỷ lệ, khoanh những dòng vượt ngưỡng đã đặt.
- Với doanh thu, tách lệch do lượng và lệch do giá.
- Với chi phí biến đổi, tính chi phí trên mỗi lượt và so với kế hoạch.
- Viết tối đa ba dòng nguyên nhân và một việc sẽ làm trong tháng này, ghi ngay dưới bảng.
- Đầu tháng sau, đọc lại dòng việc sẽ làm của tháng trước xem đã làm chưa và kết quả ra sao.
Bước cuối là bước biến bảng số thành việc làm. Tháng thứ tư, việc chị Ngọc ghi là phát tờ giới thiệu ở hai dãy nhà trọ mới và giao hẹn giờ cho khách ở xa. Tháng thứ năm, số lượt lên 1.140, và dòng ghi chú ấy trở thành căn cứ khi chị cập nhật phương án sau sáu tháng.
Khi kế hoạch chỉ có số cả năm
Nhiều phương án chỉ ghi doanh thu và chi phí năm. Chia đều cho mười hai là cách nhanh nhưng sai với hầu hết cơ sở, vì sẽ khiến những tháng mùa vắng luôn đỏ, những tháng đông luôn xanh, và bạn chẳng học được gì từ cột chênh lệch.
Cách chia hợp lý hơn là đặt trọng số cho từng tháng. Nếu đã có số liệu năm trước, trọng số là tỷ lệ doanh thu từng tháng trên cả năm. Nếu cơ sở mới, ước trọng số từ hiểu biết về khu vực: tiệm giặt gần khu nhà trọ sẽ vắng dịp Tết vì người thuê về quê, đông lên khi họ trở lại, và tăng vào mùa mưa vì quần áo phơi không khô. Chị Ngọc đặt tháng Tết bằng sáu mươi phần trăm mức trung bình, hai tháng mùa mưa bằng một trăm mười lăm phần trăm, các tháng còn lại chia đều phần còn lại.
Chi phí cố định như tiền thuê thì chia đều. Chi phí biến đổi đi theo doanh thu từng tháng. Làm vậy mất thêm nửa giờ một lần, nhưng từ đó mỗi tháng có một mốc so sánh đáng tin, và một tháng đỏ là đỏ thật chứ không phải đỏ vì cách chia.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở nhỏ có cần so kế hoạch với thực tế mỗi tháng không?
Nên làm nếu đã có phương án với số liệu theo tháng. Việc này chỉ mất khoảng nửa giờ khi bảng đã dựng sẵn, và nó cho bạn biết sớm giả định nào đang trượt, trước khi chuyện nhỏ thành thiếu tiền.
Chênh lệch nên tính là thực tế trừ kế hoạch hay ngược lại?
Cách nào cũng được, miễn là thống nhất trong toàn bảng. Cách hay dùng là thực tế trừ kế hoạch, khi đó doanh thu âm là hụt, chi phí dương là vượt. Ghi rõ quy ước ở đầu bảng để người khác đọc không nhầm.
Không ghi số lượt khách thì có tách được lệch do giá và do lượng không?
Khó tách chính xác. Nếu không có sổ đếm lượt, hãy đếm số hoá đơn bán hoặc số đơn trong vài tuần mẫu để ước lượng. Từ tháng sau, ghi số lượt hằng ngày là việc rất nhỏ mà giúp phân tích nhiều.
Chi phí thấp hơn kế hoạch có phải luôn là tốt không?
Không hẳn. Với chi phí biến đổi, nếu số lượng bán thấp hơn kế hoạch thì chi phí đương nhiên thấp hơn. Phải so chi phí trên mỗi đơn vị bán mới biết có tiết kiệm thật hay không.
Lệch mãi một dòng thì có nên sửa luôn kế hoạch không?
Nếu một dòng lệch cùng hướng ba tháng liên tiếp và bạn đã tìm được nguyên nhân bền vững, nên sửa giả định đó trong lần cập nhật phương án kế tiếp. Đừng sửa kế hoạch mỗi tháng, vì khi đó không còn mốc để so.
Có cần phần mềm kế toán để làm bảng chênh lệch không?
Không cần. Một bảng tính đơn giản với các cột kế hoạch, thực tế, chênh lệch và tỷ lệ là đủ cho cơ sở nhỏ. Quan trọng là số thực tế lấy từ sổ sách đều đặn, không phải từ trí nhớ.