Một phương án kinh doanh quá lạc quan thường không sai ở một con số lớn, mà ở năm sáu giả định cùng nghiêng về phía tốt: khách đông ngay từ đầu, giá bán giữ được, giá vốn thấp, không có tháng ế, không có chi phí phát sinh. Mỗi giả định nghe đều hợp lý, nhưng nhân chúng lại với nhau thì ra một bức tranh hiếm khi xảy ra.
Bài này đưa năm phép thử bằng số để tự nhận ra mình đang lạc quan ở đâu, rồi đi qua phương án của cô Lan, chủ một quán bún giả định ba mươi chỗ ngồi, trước và sau khi hạ giả định. Mọi con số là số giả định để minh hoạ cách tính.
Vì sao người tự lập phương án hay lạc quan
Người lập phương án gần như luôn là người tin vào ý tưởng nhất. Đó là điều tốt, vì không tin thì không ai bỏ công ra làm. Nhưng niềm tin đó thấm vào từng con số mà người lập không nhận ra. Khi ước lượt khách, họ nhớ đến buổi sáng chủ nhật đông nhất của quán quen, không nhớ đến trưa thứ ba vắng tanh.
Thứ hai, người lập thường nhìn vào cơ sở thành công. Quán bún đầu ngõ bán bốn trăm tô mỗi sáng là con số ai cũng thấy. Ba quán đã đóng cửa trong cùng khu phố thì không còn ai thấy. Lấy con số của quán thành công làm mốc là lấy mốc từ những người còn trụ lại.
Thứ ba là áp lực của mục đích. Nếu phương án dùng để vay, người lập biết khoản trả nợ là bao nhiêu và vô thức chỉnh doanh thu cho vừa đủ trả nợ có dư. Con số đi ngược từ đích về, không đi xuôi từ căn cứ.
Nhận ra ba nguồn lạc quan này không phải để bi quan hơn. Mục đích là đặt mỗi giả định trước một phép thử, xem nó đứng được nhờ căn cứ hay nhờ mong muốn.
Năm phép thử bằng số
Phép thử công suất. Chia doanh thu dự kiến cho giá trung bình mỗi đơn để ra số đơn, rồi chia cho số giờ bán và số chỗ phục vụ. Nếu kết quả là mỗi chỗ ngồi phải quay vòng sáu lần trong một bữa sáng ba tiếng, tức mỗi khách ăn chưa tới ba mươi phút kể cả dọn bàn, giả định đang vượt khả năng vật lý của quán.
Phép thử giờ cao điểm. Hỏi xem bao nhiêu phần trăm doanh thu ngày rơi vào giờ đông nhất. Nếu bảy mươi phần trăm khách đến trong một tiếng, thì số khách tối đa thật sự bị giới hạn bởi giờ đó, không phải bởi tổng giờ mở cửa.
Phép thử tỷ lệ chi phí. So tỷ lệ giá vốn trên doanh thu trong phương án với sổ sách của chính bạn hoặc của một người quen cùng nghề. Phương án ghi ba mươi phần trăm trong khi thực tế quen thuộc là bốn mươi lăm, khoảng chênh đó chính là chỗ lợi nhuận ảo.
Phép thử thời gian khởi động. Xem tháng đầu tiên doanh thu bằng bao nhiêu phần trăm tháng ổn định. Nếu là một trăm phần trăm, phương án đang giả định khách biết đến quán ngay từ ngày khai trương.
Phép thử tháng xấu. Tìm trong bảng mười hai tháng xem có tháng nào doanh thu thấp hơn mức trung bình không. Ngành ăn uống, bán lẻ, dịch vụ đều có mùa vắng. Mười hai tháng bằng nhau hoặc tăng đều là dấu hiệu bảng được làm cho gọn, chưa làm cho thật.
Phương án quán bún của cô Lan trước khi hạ số
Đây là các giả định trong bản đầu của cô Lan và kết quả từng phép thử. Quán ba mươi chỗ, bán bữa sáng từ sáu đến mười giờ, giá trung bình một tô 40 nghìn đồng giả định.
| Giả định bản đầu | Phép thử | Kết quả |
|---|---|---|
| Doanh thu 18 triệu đồng mỗi ngày | Công suất: 450 tô một buổi sáng | Mỗi chỗ quay vòng 15 lần trong bốn tiếng, không khả thi |
| Khách chia đều bốn tiếng | Giờ cao điểm | Thực tế quán quen: khoảng 60% khách đến từ 6 giờ 30 đến 7 giờ 30 |
| Giá vốn 30% doanh thu | Tỷ lệ chi phí | Sổ của chị gái cô Lan bán cùng món: khoảng 42% |
| Tháng đầu đạt đủ doanh thu | Thời gian khởi động | Không có giai đoạn làm quen |
| Mười hai tháng doanh thu bằng nhau | Tháng xấu | Không tính tháng Tết, tháng mưa nhiều khách giảm |
Phép thử công suất đủ để thấy bản đầu không đứng được: 450 tô một buổi sáng cho ba mươi chỗ ngồi. Bản đầu đến từ con số bốn trăm tô của một quán lớn cô Lan biết, cộng thêm một chút vì "quán mình ngon hơn". Không có gì sai trong niềm tin đó, chỉ là nó không thay được phép đếm.
Cùng phương án đó sau khi hạ số có căn cứ
Bản sửa giữ nguyên giá bán, chỉ đổi những giả định đã trượt phép thử. Mỗi con số mới có một dòng căn cứ.
| Giả định | Bản đầu | Bản sửa | Căn cứ của bản sửa |
|---|---|---|---|
| Số tô mỗi buổi sáng | 450 | 180 | Giờ cao điểm ba mươi chỗ quay ba vòng (90 tô), ba giờ còn lại khoảng 25 tô mỗi giờ (75 tô), thêm khoảng 15 tô mang về |
| Doanh thu mỗi ngày | 18 triệu | 7,2 triệu | 180 tô nhân 40 nghìn đồng |
| Giá vốn trên doanh thu | 30% | 42% | Sổ bán hàng của người cùng nghề |
| Tháng thứ nhất | 100% | 50% | Quán mới, chưa có khách quen |
| Tháng thứ hai, thứ ba | 100% | 70% và 85% | Tăng dần theo lượng khách quay lại |
| Tháng Tết | 100% | 40% | Nghỉ khoảng mười ngày, các ngày còn lại vắng |
Lãi gộp mỗi ngày của bản sửa chỉ còn khoảng một phần ba bản đầu, và sau khi trừ tiền thuê, lương cùng ba tháng khởi động, lợi nhuận năm đầu còn mỏng hơn nữa. Đó là tin xấu, nhưng là tin xấu có ích: với bản sửa, cô Lan biết số vay tối đa mà quán gánh được, và quyết định giảm khoản vay, dùng lại bàn ghế cũ thay vì mua mới.
Những khoản chi phương án lạc quan hay bỏ sót
Lạc quan không chỉ nằm ở doanh thu. Phía chi phí, nó lộ ra bằng những dòng không có mặt trong bảng. Rà bảng chi phí của bạn với danh sách dưới đây, dòng nào thiếu thì thêm vào hoặc ghi rõ vì sao không cần.
- Hao hụt nguyên liệu: rau héo, thịt thừa cuối ngày, nước dùng nấu dư. Quán ăn nhỏ thường hao vài phần trăm giá vốn, không phải bằng không.
- Sửa chữa và thay đồ dùng: bát vỡ, bếp hỏng, quạt cháy. Một dòng nhỏ mỗi tháng tốt hơn không có dòng nào.
- Lương ngày nghỉ, thưởng Tết, tiền làm thêm giờ cho người làm, nếu có thuê người.
- Tiền điện nước tính theo bậc cao hơn khi dùng nhiều, nhất là khi có bếp điện, tủ đông chạy cả ngày.
- Phí bán hàng qua kênh giao đồ ăn, nếu có bán qua kênh này, tính trên từng đơn chứ không phải một khoản cố định.
- Chi phí khai trương và quảng bá mấy tháng đầu: tờ rơi, giảm giá dịp mở cửa, quà cho khách quen.
- Thuế và các khoản phí địa phương theo cách cơ sở đang nộp.
- Tiền công của chính chủ quán. Nhiều phương án tính lợi nhuận mà không trả lương cho người đứng bếp, tức là lấy công sức của chủ làm lợi nhuận.
Khoản cuối cùng hay bị quên nhất. Cô Lan đứng bếp từ bốn giờ sáng mỗi ngày; nếu không có quán, cô vẫn có thể đi làm thuê với một mức lương nhất định. Ghi một dòng tiền công chủ quán trong bảng chi phí cho thấy lợi nhuận còn lại mới thật sự là phần quán làm ra.
Viết đoạn giả định cho người đọc thấy bạn đã tự hạ
Hạ số xong mà không nói ra thì người đọc không biết. Họ vẫn có thể nghĩ đây là bản lạc quan và trừ hao thêm một lần nữa. Vì vậy phương án nên có một đoạn ngắn, đặt ngay trước bảng doanh thu, kể lại cách các con số được hạ.
Đoạn của cô Lan viết như sau: "Bản dự tính đầu tiên của quán lấy mốc 450 tô mỗi buổi sáng theo một quán lớn trong khu vực. Sau khi đếm khách thực tế ở ba quán cùng quy mô trong một tuần, mức giữa là khoảng 180 tô, và phương án này dùng con số 180. Giá vốn lấy theo sổ bán hàng của một quán cùng món, khoảng 42% doanh thu. Ba tháng đầu doanh thu được tính tăng dần từ 50% lên 85% mức ổn định; tháng Tết tính 40%."
Đoạn này không dài, nhưng làm được ba việc. Nó cho thấy người lập biết con số đầu tiên là quá cao, cho biết căn cứ của con số mới, và chặn trước câu hỏi về mùa vụ. Người đọc thấy những điều ấy sẽ ít phải tự trừ hao, vì người lập đã làm việc đó trước họ.
Cách hạ số mà không thành bi quan
Hạ số không có nghĩa là chặt mọi thứ đi một nửa. Một phương án bi quan vô căn cứ cũng khó tin như một phương án lạc quan vô căn cứ.
- Với mỗi giả định chính, tìm một căn cứ ngoài trí nhớ: sổ sách của chính bạn, sổ của người cùng nghề, một tuần ngồi đếm khách ở chỗ tương tự.
- Lấy mức giữa của căn cứ, không lấy mức cao nhất. Nếu ba quán bạn đếm bán 150, 200 và 320 tô, mốc hợp lý là khoảng 200, không phải 320.
- Thêm giai đoạn khởi động từ hai đến bốn tháng cho cơ sở mới, doanh thu tăng dần.
- Đưa mùa vụ vào: ít nhất một hai tháng thấp hơn trung bình nếu ngành có mùa vắng.
- Cộng một dòng chi phí dự phòng, khoảng năm đến mười phần trăm tổng chi phí, cho những thứ chưa nghĩ ra.
- Ghi căn cứ ngay cạnh con số, trong bảng hoặc chú thích, để người đọc thấy bạn đã tự hạ.
Câu nên viết trong phương án: "Số tô dự kiến lấy theo mức giữa của ba quán cùng loại đã đếm trong tuần đầu tháng, không lấy mức cao nhất." Câu không nên viết: "Với chất lượng món ăn và vị trí đẹp, quán dự kiến đông khách ngay từ khi khai trương." Câu đầu cho thấy cách làm, câu sau chỉ cho thấy niềm tin.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết phương án của mình lạc quan hay thực tế?
Đặt mỗi giả định chính qua năm phép thử: công suất, giờ cao điểm, tỷ lệ chi phí, thời gian khởi động và tháng xấu. Giả định nào không chỉ ra được căn cứ ngoài trí nhớ và mong muốn của bạn thì nên xem lại.
Hạ giả định có làm phương án mất sức thuyết phục không?
Người đọc có kinh nghiệm thường tin phương án đã tự hạ số và ghi rõ căn cứ hơn là phương án có con số đẹp mà không có nguồn. Con số thấp nhưng chắc dễ bảo vệ hơn con số cao nhưng mơ hồ.
Có nên làm hai bản phương án, một bản lạc quan và một bản thận trọng không?
Nên dùng bản thận trọng làm bản chính, rồi thêm một phần ngắn cho thấy nếu mọi việc tốt hơn thì kết quả ra sao. Đừng lấy bản lạc quan làm bản chính rồi để bản thận trọng ở phụ lục.
Lấy số liệu của quán khác làm căn cứ có được không?
Được, nếu bạn tự đếm hoặc được người quen cho xem sổ, và ghi rõ đó là số tham khảo. Nên lấy vài nơi, chọn mức giữa, và nói vì sao cơ sở của bạn giống hay khác những nơi đó.
Sau khi hạ số mà phương án lỗ thì sao?
Đó là thông tin quý, không phải thất bại. Nó cho bạn biết cần đổi điều gì: quy mô nhỏ hơn, vốn đầu tư ít hơn, giá bán khác hoặc địa điểm khác. Phát hiện trên giấy rẻ hơn rất nhiều so với phát hiện sau khi đã bỏ tiền.