Số liệu trong phương án kinh doanh không khớp nhau thường không phải do tính sai, mà do một con số được sửa ở chỗ này và quên sửa ở chỗ kia. Cách bắt lệch chắc nhất là liệt kê mọi con số xuất hiện trong bài, đặt chúng thành từng cặp phải bằng nhau hoặc phải ra nhau theo công thức, rồi dò từng cặp một.
Bài này đưa ra tám cặp con số bắt buộc phải khớp, một tờ đối chiếu làm tay, ba kiểu lệch hay gặp và cách giữ cho số không vênh lại khi phương án còn được sửa tiếp. Ví dụ dựa trên phương án mở rộng tiệm sửa xe máy của anh Phúc, mọi con số là số giả định.
Vì sao một phương án tự nhiên lại vênh số
Một phương án cho cơ sở nhỏ thường có ít nhất năm chỗ chứa con số: trang tóm tắt, phần vận hành, bảng doanh thu chi phí, bảng dòng tiền và phần vốn vay. Người lập hiếm khi viết một lần là xong. Họ viết bản đầu, đưa người nhà xem, nghe góp ý rồi sửa giá bán, sửa số thợ, sửa số tiền vay. Mỗi lần sửa là một lần có nguy cơ quên một chỗ.
Nguyên nhân thứ hai là chép số bằng tay từ bảng tính sang văn bản. Bảng tính tự cập nhật khi đổi một ô, nhưng con số đã gõ vào lời văn thì đứng yên. Đến lúc nộp, bảng ghi tổng vốn 185 triệu đồng còn trang tóm tắt vẫn là 170 triệu của bản cũ.
Nguyên nhân thứ ba ít người để ý: làm tròn. Bảng tính giữ số lẻ, lời văn ghi số tròn, và khi cộng nhiều số đã làm tròn lại với nhau, tổng lệch khỏi tổng trong bảng vài triệu. Lệch nhỏ, nhưng người đọc không biết đó là làm tròn hay là sai.
Hậu quả chung của cả ba kiểu là như nhau: người đọc thấy hai con số khác nhau cho cùng một thứ và không biết tin số nào. Họ có thể hỏi lại, mất thêm một vòng, hoặc tệ hơn là coi cả phần tài chính là thiếu cẩn thận.
Tám cặp con số buộc phải khớp
Mỗi dòng dưới đây là một cặp. Cột giữa là quan hệ phải đúng giữa hai con số; chỉ cần một dòng không đúng là phương án có lỗi.
| Cặp con số | Quan hệ phải đúng | Chỗ hay vênh |
|---|---|---|
| Tổng vốn cần và bảng chi tiết vốn | Bằng nhau | Thêm một món thiết bị vào bảng, quên sửa tổng |
| Vốn tự có cộng số vay và tổng vốn cần | Bằng nhau | Sửa số vay, quên sửa vốn tự có |
| Doanh thu năm và mười hai tháng doanh thu | Tổng mười hai tháng bằng doanh thu năm | Lời văn ghi số tròn của bản cũ |
| Số người làm và chi phí lương | Số người nhân mức lương bằng dòng lương | Thêm thợ, bảng lương vẫn như cũ |
| Danh sách thiết bị và khấu hao | Tổng giá trị chia số năm sử dụng bằng khấu hao năm | Khấu hao tính theo bản danh sách cũ |
| Số vay, thời hạn và lịch trả nợ | Tổng gốc trong lịch trả bằng số vay | Đổi thời hạn, lịch trả vẫn cũ |
| Lãi vay trong lịch trả và chi phí lãi trong bảng chi phí | Bằng nhau từng năm | Bảng chi phí quên dòng lãi |
| Số dư tiền cuối tháng này và đầu tháng sau | Bằng nhau | Công thức trỏ nhầm ô |
Tám cặp này không phải mọi thứ cần khớp, nhưng là tám chỗ người đọc gần như chắc chắn kiểm. Nếu phương án của bạn có thêm phần riêng, ví dụ doanh thu chia theo dịch vụ, thì thêm một cặp: tổng các dịch vụ phải bằng doanh thu chung.
Lập tờ đối chiếu trong một buổi
Tờ đối chiếu là một bảng làm tay hoặc làm trên bảng tính, chỉ dùng để dò lệch. Không nộp kèm, chỉ để bạn tự kiểm.
- Đọc toàn bài và gạch dưới mọi con số tiền và số lượng. Kể cả con số nằm trong câu văn, kể cả con số ở phụ lục.
- Chép từng con số ra tờ đối chiếu với ba cột: con số, trang, nó nói về cái gì. Ví dụ: "185 triệu, trang 2, tổng vốn cần".
- Xếp các dòng nói về cùng một thứ cạnh nhau. Tổng vốn cần có thể xuất hiện ba lần ở ba trang; cả ba phải bằng nhau.
- Kiểm tám cặp ở bảng trên bằng máy tính cầm tay, không dùng lại công thức của bảng tính, vì nếu công thức sai thì kiểm bằng nó cũng sai.
- Khoanh mọi chỗ lệch và ghi bên cạnh con số đúng là con số nào, căn cứ đâu.
- Sửa từ bảng gốc trước, rồi mới sửa lời văn. Lời văn luôn chép theo bảng, không bao giờ ngược lại.
Phương án của anh Phúc dài mười bốn trang, tờ đối chiếu có sáu mươi hai con số. Dò xong mất khoảng ba tiếng, tìm ra năm chỗ lệch. Ba tiếng nghe nhiều, nhưng đó là ba tiếng duy nhất bạn đọc phương án theo cách của người kiểm số chứ không phải cách của người viết.
Năm chỗ lệch trong phương án tiệm sửa xe của anh Phúc
Anh Phúc định mở rộng tiệm từ hai lên bốn cầu nâng, thuê thêm hai thợ. Bản phương án sau ba lần sửa có năm chỗ lệch, liệt kê theo thứ tự tìm thấy.
Chỗ thứ nhất, trang tóm tắt ghi tổng vốn 170 triệu đồng giả định, bảng chi tiết vốn cộng ra 185 triệu, vì lần sửa thứ hai anh thêm một máy nén khí. Chỗ thứ hai, vốn tự có ghi 70 triệu, số vay ghi 100 triệu, cộng lại 170 triệu, khớp với trang tóm tắt cũ nhưng không khớp bảng mới. Chỗ thứ ba, phần vận hành nói bốn thợ, bảng lương có ba người, vì người thứ tư được thêm vào lời văn sau khi bảng đã làm xong.
Chỗ thứ tư, khấu hao năm ghi 24 triệu, tính từ danh sách thiết bị trị giá 120 triệu chia năm năm. Danh sách hiện tại đã lên 135 triệu, nên khấu hao đúng phải là 27 triệu. Chỗ thứ năm, số dư tiền cuối tháng thứ sáu là 41,2 triệu, đầu tháng thứ bảy lại là 38,7 triệu, do một ô công thức trỏ nhầm sang cột tháng thứ năm.
Không chỗ nào trong năm chỗ là lỗi tính toán lớn. Nhưng gộp lại, người đọc sẽ thấy tổng vốn có hai con số, số thợ có hai con số, và tiền mặt tự mất 2,5 triệu giữa hai tháng. Từng chỗ một có thể giải thích, cả năm chỗ cùng lúc thì khó.
Lệch giữa phương án và giấy tờ đính kèm
Ngoài các con số bên trong bài, còn một lớp lệch nữa: con số trong phương án khác con số trên giấy tờ đính kèm. Người đọc kiểm lớp này bằng cách đặt phụ lục cạnh trang tương ứng.
| Trong phương án | Giấy tờ đính kèm | Cách xử lý khi lệch |
|---|---|---|
| Giá máy nén khí 18 triệu | Báo giá ghi 19,5 triệu | Dùng đúng giá báo giá, hoặc ghi rõ đã thương lượng giảm kèm xác nhận |
| Vốn tự có 70 triệu tiền gửi | Sổ tiết kiệm 55 triệu | Ghi phần còn lại ở dạng nào và kèm chứng minh phần đó |
| Tiền thuê 6 triệu mỗi tháng | Hợp đồng thuê ghi 6,5 triệu từ năm thứ hai | Sửa bảng chi phí năm thứ hai theo hợp đồng |
| Doanh thu ba tháng gần nhất | Sổ bán hàng cộng ra thấp hơn | Dùng đúng số trong sổ; nếu có doanh thu ngoài sổ thì ghi rõ nguồn |
Trong bốn dòng này, dòng thứ hai nguy hiểm nhất vì nó chạm vào câu hỏi người đọc quan tâm: bạn thật sự có bao nhiêu tiền của chính mình. Anh Phúc có thêm 15 triệu ở dạng phụ tùng tồn kho; bản sửa ghi rõ phần này và kèm bảng kê phụ tùng có giá nhập, thay vì để người đọc tự thấy con số không khớp.
Ba kiểu lệch và cách sửa từng kiểu
Lệch do làm tròn. Cách sửa là chọn một đơn vị và một mức làm tròn cho toàn bài, ví dụ triệu đồng, lấy một chữ số thập phân. Lời văn chép đúng số trong bảng đã làm tròn theo cùng mức. Nếu tổng vẫn lệch vài phần mười do làm tròn từng dòng, thêm một dòng nhỏ dưới bảng: "Số liệu làm tròn đến trăm nghìn đồng, tổng có thể lệch không quá 0,1 triệu".
Lệch do sửa một chỗ quên chỗ kia. Đây là kiểu phổ biến nhất. Cách sửa không phải dò từng chỗ, mà là xác định con số gốc mới nhất, rồi đi theo tám cặp ở trên để cập nhật mọi chỗ phụ thuộc. Với anh Phúc, con số gốc là danh sách thiết bị 135 triệu; từ đó sửa lần lượt tổng vốn, số vay hoặc vốn tự có, khấu hao, lợi nhuận và dòng tiền.
Lệch do logic. Hai con số không trực tiếp bằng nhau nhưng mâu thuẫn nhau, ví dụ bốn thợ mà chỉ ba suất lương, hay doanh thu tăng gấp đôi mà chi phí nguyên vật liệu không đổi. Kiểu này bảng tính không tự báo. Cách bắt duy nhất là đọc phần vận hành song song với bảng chi phí và hỏi: mỗi việc làm ra đây có dòng chi phí tương ứng chưa.
Giữ cho số không vênh lại ở những lần sửa sau
Phương án hiếm khi chỉ sửa một lần. Mấy thói quen dưới đây làm những lần sửa sau ít sinh lệch hơn.
- Giữ một tệp bảng tính gốc duy nhất; mọi bảng trong văn bản được dán từ tệp này, không gõ lại tay.
- Trong tệp gốc, đặt một trang "các con số chính" gom tổng vốn, số vay, doanh thu năm, khoản trả mỗi kỳ; lời văn chỉ chép từ trang này.
- Hạn chế viết con số trong lời văn khi không cần; câu "xem bảng 3" an toàn hơn chép lại con số của bảng 3.
- Đặt tên tệp kèm ngày và số lần sửa, xoá hoặc chuyển chỗ các bản cũ để không mở nhầm.
- Mỗi lần sửa một con số gốc, ghi lại vào một dòng nhật ký ngắn: ngày, sửa gì, từ bao nhiêu thành bao nhiêu.
- Sau mỗi lần sửa, chạy lại tám cặp ở trên, dù chỉ sửa một chỗ nhỏ.
Anh Phúc làm thêm một bước: trong bảng tính gốc, một ô kiểm tự trừ vốn tự có cộng số vay cho tổng vốn cần, và tô đỏ nếu kết quả khác không. Một ô kiểm như vậy cho mỗi cặp, tám ô, mất mười phút làm, và từ đó lệch kiểu thứ hai hầu như không lọt qua.
Câu hỏi thường gặp
Lệch vài trăm nghìn đồng do làm tròn có bị coi là lỗi không?
Người đọc thường không bắt bẻ lệch nhỏ do làm tròn, nhưng họ không biết đó là làm tròn hay sai. Một dòng ghi chú dưới bảng về mức làm tròn đủ để khỏi bị hỏi lại.
Nên kiểm số bằng chính công thức trong bảng tính không?
Không nên dùng làm phép kiểm duy nhất. Nếu công thức trỏ nhầm ô thì kiểm bằng nó cũng ra kết quả sai. Hãy tính lại vài con số chính bằng máy tính cầm tay hoặc tính nhẩm theo cách khác.
Con số trong lời văn và trong bảng khác nhau thì tin bên nào?
Thường tin bảng gốc nếu bảng đã được cập nhật sau cùng, nhưng phải kiểm lại căn cứ chứ đừng mặc định. Có trường hợp lời văn là con số mới vừa thống nhất, còn bảng chưa sửa kịp.
Có cần nộp tờ đối chiếu số liệu cùng hồ sơ không?
Không cần. Tờ đối chiếu là công cụ tự kiểm của người lập phương án. Người nhận hồ sơ chỉ cần thấy các con số khớp nhau, không cần thấy quá trình bạn dò.
Phương án đã nộp rồi mới phát hiện số liệu lệch thì làm gì?
Nên chủ động gửi bản đã sửa kèm một trang ghi rõ sửa những chỗ nào, từ bao nhiêu thành bao nhiêu và vì sao. Chủ động báo trước tốt hơn nhiều so với để người đọc tự phát hiện rồi hỏi lại.
Phương án ngắn vài trang có cần làm tờ đối chiếu không?
Phương án ngắn có ít con số hơn nên dò nhanh hơn, nhưng vẫn nên làm. Chính phương án ngắn thường chép số tay nhiều hơn vì người lập không dùng bảng tính, nên dễ lệch giữa đoạn này và đoạn kia.