KhaThi.comKhả Thi
Tự kiểm và sửa phương án

Nhờ người đọc phản biện phương án kinh doanh: chọn ai đọc, hỏi gì, ghi nhận ra sao

Ba vai người đọc nên nhờ cho một phương án kinh doanh, câu hỏi cụ thể gửi kèm bản in, cách để họ dám chê, sổ ghi nhận góp ý và cách lọc góp ý nào sửa, góp ý nào giữ.

Two Vietnamese men in work clothes talk over a plain folder on stacked rice paper drying racks in a small workshop yard, one gesturing, seen from a distance, bright midday sun

Nhờ người khác phản biện phương án kinh doanh hiệu quả nhất khi bạn chọn đúng ba kiểu người đọc, người cùng nghề, người quen làm việc với số và một người hoàn toàn ngoài cuộc, đưa cho mỗi người vài câu hỏi cụ thể thay vì hỏi "thấy sao", và ghi lại mọi góp ý trước khi quyết định sửa gì. Một người đọc thường chỉ thấy những gì nghề của họ cho phép thấy.

Phần dưới đi qua lý do người viết không tự thấy lỗi của mình, cách chọn người đọc, bộ câu hỏi gửi kèm, cách để họ dám chê, sổ ghi nhận góp ý và cách lọc. Ví dụ là anh Toàn, chủ một cơ sở làm bánh tráng giả định đang lập phương án mua thêm máy tráng bánh và lò sấy.

Vì sao người viết không tự thấy lỗi của mình

Người lập phương án biết quá nhiều. Khi đọc câu "nguồn gạo ổn định", anh Toàn nghĩ ngay đến hai nơi xay xát đã giao gạo cho cơ sở mười năm. Người đọc thì không biết hai nơi đó tồn tại. Câu văn trong đầu người viết đầy đủ, trên giấy thì trống.

Thứ hai, người viết đã đọc bản phương án quá nhiều lần. Sau lần thứ năm, mắt lướt qua những đoạn quen mà không đọc thật nữa. Một con số sai từ bản đầu có thể sống sót qua cả năm lần sửa.

Thứ ba, người viết có những giả định không bao giờ nghi ngờ vì chúng đã đúng với chính họ suốt nhiều năm. Anh Toàn mặc định bánh tráng phơi nắng ba ngày là xong, vì xưa nay vẫn thế. Một người cùng nghề ở vùng mưa nhiều sẽ hỏi ngay: mùa mưa thì sao, có phải vì vậy mà định mua lò sấy không, và lò sấy tốn bao nhiêu điện mỗi mẻ.

Tự kiểm theo danh sách bắt được lỗi thiếu, lỗi lệch số. Nó không bắt được những gì bạn không biết là mình không biết. Đó là việc của người đọc khác.

Chọn ai đọc: ba vai cần có

Ba vai dưới đây bổ sung nhau. Không cần nhiều người, mỗi vai một người là đủ, miễn là đúng vai.

Vai người đọcNên giao đọc phần nàoHọ hay bắt được gì
Người cùng nghề, không cùng khu vựcVận hành, chi phí, năng suất, mùa vụChi phí bị thiếu, năng suất quá cao, rủi ro nghề mà người ngoài không biết
Người quen làm việc với số: kế toán, người từng làm tín dụng, người buôn bán lâu nămBảng tài chính, dòng tiền, phần vốn và trả nợSố không khớp, dòng tiền thiếu tháng, khoản trả nợ quá sát
Người ngoài cuộc, đọc giỏi nhưng không biết nghềToàn bộ, đặc biệt trang tóm tắtCâu khó hiểu, chỗ nhảy cóc, thuật ngữ nghề không giải thích

Chọn người cùng nghề ở khu vực khác là có chủ ý. Người cùng nghề ngay bên cạnh có thể là đối thủ, khó nói thật hoặc khó giữ kín. Người ở xa không tranh khách với bạn, và thường sẵn lòng chỉ chỗ sai hơn. Anh Toàn nhờ một người làm bánh tráng ở tỉnh khác, quen qua một hội chợ nông sản, đọc phần vận hành.

Câu hỏi gửi kèm bản phương án

Hỏi "anh xem giúp thấy sao" thường chỉ nhận về "cũng được đấy". Hỏi cụ thể thì nhận về câu trả lời cụ thể. Mỗi người đọc nhận ba đến năm câu dưới đây tuỳ vai.

  • Con số nào trong bản này anh chị thấy cao hoặc thấp hơn những gì anh chị từng biết?
  • Có khoản chi phí nào nghề này phải trả mà bản này không có không?
  • Nếu anh chị là người cho vay, anh chị sẽ hỏi lại câu gì đầu tiên?
  • Tháng nào trong bảng dòng tiền anh chị thấy đáng lo nhất, vì sao?
  • Đọc xong trang tóm tắt, anh chị có nói lại được cơ sở này cần bao nhiêu tiền, để làm gì, trả bằng gì không?
  • Đoạn nào anh chị phải đọc lại hai lần mới hiểu?
  • Nếu chỉ được sửa một chỗ, anh chị sẽ sửa chỗ nào?

Câu cuối thường cho câu trả lời đáng giá nhất, vì nó buộc người đọc chọn điều họ thấy nặng nhất thay vì liệt kê mọi thứ nhỏ nhặt. Câu thứ năm dành riêng cho người ngoài cuộc: nếu họ không nói lại được, trang tóm tắt chưa làm được việc của nó.

Cách đưa phương án để người đọc dám nói thật

Người được nhờ đọc thường ngại chê, nhất là khi là bạn bè hay họ hàng. Mấy cách dưới đây giúp họ nói thật hơn.

  1. Đưa bản in, có đánh số trang, để họ viết thẳng lên giấy. Đọc trên điện thoại thì người ta lướt.
  2. Nói rõ bạn đang cần tìm chỗ sai, không cần lời khen. Một câu như "chỗ nào anh thấy dở thì anh khoanh đỏ giúp em" làm người đọc thoải mái hơn.
  3. Cho hạn rõ ràng, khoảng một tuần, và hẹn ngày gặp hoặc gọi để nghe góp ý.
  4. Đừng giải thích trước khi họ đọc. Nếu phải giải thích thì chính chỗ đó là chỗ văn bản đang thiếu.
  5. Khi nghe góp ý, chỉ hỏi thêm cho rõ, không cãi. Ghi lại nguyên văn, kể cả khi bạn không đồng ý.
  6. Cảm ơn cụ thể: nói lại góp ý nào bạn sẽ sửa. Người đọc thấy góp ý của mình được dùng thì lần sau sẵn lòng đọc tiếp.

Tin nhắn anh Toàn gửi kèm bản in: "Anh Hải, em gửi anh bản phương án mua máy tráng bánh và lò sấy của cơ sở. Em nhờ anh đọc phần vận hành và chi phí, trang 5 đến 9. Em đang cần tìm chỗ em tính thiếu hoặc tính sai, anh thấy chỗ nào không ổn cứ khoanh đỏ giúp em. Thứ bảy tuần sau em gọi anh nghe góp ý được không anh?"

Chuẩn bị bản đưa đọc: che gì, giữ gì

Bản đưa người khác đọc không nhất thiết là bản đầy đủ sẽ nộp. Với người cùng nghề, anh Toàn chỉ đưa phần vận hành và chi phí, bỏ phần thông tin cá nhân, số giấy tờ, tài sản bảo đảm và danh sách khách hàng. Với người làm số, anh đưa trọn phần tài chính nhưng che tên các đầu mối thu mua, chỉ để lại khối lượng và giá. Với người ngoài cuộc, anh đưa toàn bộ, vì việc của họ là đọc trôi từ đầu đến cuối.

Che thông tin không làm góp ý kém đi. Người đọc không cần biết tên khách để nhận ra giá bán sỉ thấp, cũng không cần số căn cước của bạn để thấy dòng tiền tháng thứ ba quá sát. Ngược lại, đừng che con số. Một bảng tài chính bị bôi đen số liệu thì người làm số không có gì để đọc.

Đánh dấu rõ trên trang đầu đây là bản nháp đưa đọc góp ý, kèm ngày. Nếu bản này lỡ bị chuyển tiếp, người cầm nó biết đây không phải bản chính thức. Và khi nhận lại góp ý, bạn biết người đọc đang nói về phiên bản nào, tránh sửa nhầm một chỗ đã sửa từ trước.

Cuối cùng, đưa bản đã tự kiểm xong. Đừng để người được nhờ phải đi bắt lỗi cộng sai hay lỗi gõ; thời gian của họ quý hơn thế, và mỗi lỗi nhỏ họ phải khoanh là một chỗ họ không còn tập trung vào điều lớn.

Sổ ghi nhận góp ý

Mọi góp ý được chép vào một bảng trước khi quyết định sửa gì. Bảng dưới là một phần sổ của anh Toàn sau ba người đọc.

Góp ýAi nóiQuyết địnhXử lý
Lò sấy tốn điện hơn bảng tính nhiều, nhất là mùa mưa sấy liên tụcNgười cùng nghềSửaĐo thử một mẻ ở cơ sở quen, sửa chi phí điện theo mùa
Thiếu chi phí bảo trì máy trángNgười cùng nghềSửaThêm dòng bảo trì mỗi quý
Tháng thứ ba dòng tiền chỉ dư vừa đủ trả nợNgười làm sốSửaDời một khoản mua bao bì sang tháng thứ năm, ghi rõ trong bảng
Không hiểu "bánh tráng nhúng" khác gì bánh tráng thườngNgười ngoài cuộcSửaThêm hai câu giải thích ở phần sản phẩm
Nên mở thêm kênh bán qua mạngNgười ngoài cuộcGiữNgoài phạm vi phương án này, ghi lại cho sau
Giá bán sỉ thấp so với chợNgười làm sốGiữ, giải thíchThêm câu về hợp đồng bao tiêu với hai đầu mối

Cột quyết định có ba lựa chọn: sửa, giữ, giữ nhưng giải thích thêm. Lựa chọn thứ ba hay bị bỏ quên. Khi người đọc hiểu sai một điều bạn đã làm đúng, thì văn bản vẫn có vấn đề, chỉ là vấn đề nằm ở cách viết chứ không ở con số.

Lọc góp ý: sửa cái gì, giữ cái gì

Góp ý chỉ ra lỗi thì sửa. Thiếu chi phí, số sai, câu khó hiểu là lỗi, dù ai nói. Không cần cân nhắc lâu.

Góp ý về khẩu vị thì cân nhắc. Một người thích phương án ngắn hơn, người khác muốn thêm bảng biểu. Đây là ý kiến, không phải lỗi. Giữ theo những gì người nhận hồ sơ thật sự cần.

Góp ý mở rộng phạm vi thì ghi lại. Ý tưởng thêm sản phẩm, thêm kênh bán có thể hay, nhưng đưa vào lúc này làm phương án phình ra và thêm giả định chưa kiểm. Ghi vào một trang riêng cho lần sau.

Nhiều người cùng nói một điều thì gần như chắc chắn phải sửa. Kể cả khi bạn thấy họ sai, việc nhiều người cùng hiểu sai cho thấy văn bản đang dẫn họ tới đó.

Tin người đọc đúng vai. Khi người cùng nghề và người ngoài cuộc nói ngược nhau về năng suất máy, nghe người cùng nghề. Khi họ nói ngược nhau về chỗ câu văn khó hiểu, nghe người ngoài cuộc.

Góp ý chạm tới căn cứ thì đi đo, đừng tranh luận. Người cùng nghề nói lò sấy tốn điện hơn bảng tính, anh Toàn không cãi cũng không sửa theo cảm giác. Anh nhờ một cơ sở quen có lò cùng loại ghi số điện một mẻ sấy, rồi dùng con số đó. Một góp ý được kiểm bằng số đo trở thành căn cứ mới cho phương án, mạnh hơn cả con số ban đầu lẫn lời góp ý.

Câu hỏi thường gặp

Có nên nhờ người trong gia đình phản biện phương án không?

Có thể, nhất là người làm vai ngoài cuộc. Nhưng người nhà thường ngại chê hoặc đã nghe bạn kể ý tưởng quá nhiều nên đọc không còn mới. Nên có ít nhất một người đọc không thân thiết lắm.

Nhờ người cùng nghề đọc có sợ lộ ý tưởng không?

Chọn người cùng nghề ở khu vực khác, không tranh cùng nhóm khách, và chỉ đưa phần cần họ đọc. Không cần đưa sổ sách thật hay thông tin khách hàng; phần vận hành và chi phí là đủ để họ góp ý.

Góp ý trái ngược nhau thì nghe ai?

Nghe người đọc đúng vai cho đúng phần. Người cùng nghề hiểu chi phí và năng suất, người làm số hiểu dòng tiền, người ngoài cuộc hiểu chỗ nào khó đọc. Nếu vẫn phân vân, tìm thêm căn cứ thay vì chọn theo cảm tình.

Nên nhờ bao nhiêu người đọc là đủ?

Với phương án của cơ sở nhỏ, ba người cho ba vai thường là đủ. Nhiều hơn dễ nhận về quá nhiều ý kiến khẩu vị trái nhau và tốn thời gian xử lý mà không thêm được nhiều lỗi mới.

Có nên trả công cho người đọc phản biện không?

Tuỳ quan hệ. Với người quen, một lời cảm ơn cụ thể và cho họ biết góp ý nào đã được dùng thường đủ. Với người làm chuyên môn đọc kỹ phần tài chính, trả công hoặc quà cảm ơn là phải phép và giúp họ đọc nghiêm túc hơn.

Nhờ người đọc phản biện có thay được việc tự kiểm không?

Không thay được. Tự kiểm nên làm trước để loại các lỗi thiếu, lỗi lệch số dễ thấy. Người đọc khác nên dành thời gian cho những gì bạn không tự thấy, không nên phải đi bắt lỗi chính tả hay con số cộng sai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138