Tự kiểm phương án kinh doanh trước khi nộp là đọc lại bản viết theo từng phần với một danh sách cố định, đánh dấu từng điểm có hay chưa, và sửa hết những chỗ chưa trước khi bất kỳ ai khác cầm lên đọc. Bốn mươi điểm dưới đây chia theo năm phần quen thuộc của một phương án cho cơ sở nhỏ, mỗi điểm trả lời được bằng có hoặc không.
Danh sách này không thay việc viết cho hay. Nó chỉ bắt những lỗi làm người đọc dừng lại: thiếu giấy tờ, con số không có nguồn, bảng tính lệch với lời văn, nguồn trả nợ mơ hồ. Ví dụ đi kèm lấy theo chị Hương, chủ một tiệm bánh mì giả định đang chuẩn bị phương án để mở thêm điểm bán thứ hai, và mọi con số đều là số giả định.
Tự kiểm vào lúc nào và cần chuẩn bị gì
Thời điểm hợp lý là sau khi viết xong bản đầy đủ ít nhất một ngày. Đọc ngay sau khi viết thì mắt vẫn còn nhớ ý định, đọc lướt qua chỗ sai vì tưởng mình đã viết đúng. Để qua một đêm, bạn đọc như người lạ hơn. Nếu hạn nộp gấp, ít nhất hãy làm việc khác vài tiếng rồi mới quay lại.
Chuẩn bị ba thứ: bản in phương án (đọc trên giấy dễ thấy lỗi hơn trên màn hình), tệp bảng tính gốc mà các con số được lấy ra, và một tờ giấy trắng chia hai cột "điểm chưa đạt" và "cách sửa". Bút đỏ để đánh dấu thẳng lên bản in. Đừng sửa ngay khi phát hiện lỗi đầu tiên; cứ đánh dấu hết một lượt rồi mới sửa, vì nhiều lỗi liên quan nhau và sửa lẻ dễ làm lệch chỗ khác.
Chị Hương làm theo đúng nhịp này: tối thứ năm in bản phương án mười hai trang, sáng thứ sáu ngồi ở quầy trước giờ mở cửa, soát xong năm phần trong khoảng một tiếng rưỡi. Kết quả là mười một điểm chưa đạt, phần lớn nằm ở bảng tài chính và phần nguồn trả nợ. Đó là tỷ lệ bình thường với bản viết lần đầu, không có gì đáng lo, miễn là phát hiện trước khi nộp.
Phần thông tin chủ cơ sở và pháp lý: 8 điểm
Phần đầu ngắn nhưng là chỗ người đọc kiểm đầu tiên, vì sai ở đây là sai cả bộ hồ sơ.
- Họ tên, năm sinh, số giấy tờ tùy thân và địa chỉ khớp từng chữ với bản chụp giấy tờ đính kèm.
- Tên hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp đúng như trên giấy chứng nhận đăng ký, kể cả chữ viết hoa và dấu.
- Ngành nghề trong phương án nằm trong ngành nghề đã đăng ký; nếu định làm thêm ngành mới, có ghi rõ sẽ bổ sung đăng ký.
- Địa điểm kinh doanh có giấy tờ: hợp đồng thuê còn thời hạn dài hơn thời gian phương án, hoặc giấy tờ nhà đất của chính chủ.
- Có một đoạn ngắn về kinh nghiệm của chủ cơ sở, nêu được số năm làm nghề và việc cụ thể đã làm.
- Có ghi những người cùng góp vốn hoặc cùng điều hành, nếu có, và tỷ lệ góp.
- Giấy phép con của ngành (nếu ngành cần, ví dụ điều kiện an toàn thực phẩm) đã có hoặc có kế hoạch xin kèm thời điểm.
- Ngày tháng lập phương án và chữ ký của chủ cơ sở ở trang cuối.
Chị Hương vướng điểm thứ tư: hợp đồng thuê điểm bán mới chỉ hai năm, trong khi phương án tính ba năm. Cách sửa không phải đổi phương án thành hai năm, mà thêm một câu cho biết chủ nhà đã đồng ý gia hạn và đính kèm giấy xác nhận có chữ ký. Một câu thiếu ở đây đủ khiến người đọc nghi ngờ cả phần doanh thu năm thứ ba.
Phần sản phẩm, khách hàng và thị trường: 8 điểm
Phần này hay viết dài mà thiếu ý. Soát bằng tám câu hỏi, mỗi câu phải chỉ được đoạn trả lời trong bài.
- Sản phẩm chính được nêu bằng tên cụ thể, không chỉ "các loại bánh" hay "dịch vụ ăn uống".
- Có giá bán từng nhóm sản phẩm và cách ra giá đó (theo giá vốn, theo giá quanh khu vực).
- Khách hàng mục tiêu được tả bằng người thật: ai, mua lúc nào, mua bao nhiêu một lần.
- Có con số lượt khách dự kiến mỗi ngày và nói được con số đó lấy từ đâu (đếm thử, số của điểm bán cũ).
- Nêu tên được ít nhất ba nơi bán tương tự quanh khu vực và điểm khác của cơ sở so với họ, không ghi tên thật trong phương án nếu không cần.
- Không có câu khẳng định thị trường mà không có căn cứ, kiểu "nhu cầu rất lớn" hay "chưa ai làm".
- Kênh bán được nêu rõ: bán tại chỗ, giao tận nơi, nhận đặt trước, và tỷ lệ dự kiến từng kênh.
- Có nói điều gì xảy ra nếu một đối thủ mở ngay cạnh.
Điểm hay hỏng nhất là điểm thứ tư. Chị Hương ghi "dự kiến 250 lượt khách mỗi ngày" mà không nói vì sao. Bản sửa ghi: "Điểm bán hiện tại có trung bình 310 lượt khách mỗi ngày trong ba tháng gần nhất theo sổ bán hàng; điểm mới nằm ở khu dân cư nhỏ hơn nên phương án lấy khoảng 80% con số này, tức 250 lượt." Cùng một con số, nhưng giờ người đọc thấy được đường đi của nó.
Phần vận hành và nhân sự: 7 điểm
Người đọc muốn biết cơ sở chạy hằng ngày ra sao, ai làm, nguyên liệu từ đâu.
- Có lịch hoạt động: giờ mở, giờ đóng, ngày nghỉ.
- Số người làm, việc của từng người, cách trả lương; khớp với dòng chi phí lương trong bảng tài chính.
- Nguồn nguyên liệu chính có ít nhất hai nơi cung cấp, ghi rõ nếu chỉ có một.
- Thiết bị cần mua có danh sách, số lượng, giá giả định từng món; tổng khớp với khoản đầu tư ban đầu.
- Có nói ai điều hành khi chủ cơ sở vắng mặt.
- Có nhắc cách bảo quản, xử lý hàng tồn hoặc hàng hỏng nếu ngành có hàng dễ hỏng.
- Có mốc thời gian chuẩn bị: sửa mặt bằng, lắp thiết bị, tuyển người, ngày dự kiến mở.
Điểm thứ hai và thứ tư là chỗ phần vận hành gặp phần tài chính. Chị Hương viết ba người làm ở điểm mới nhưng bảng chi phí chỉ có lương hai người, vì người thứ ba là cháu trong nhà, không trả lương cố định. Không sai, nhưng phải ghi ra. Người đọc không biết chuyện trong nhà, họ chỉ thấy ba người và hai suất lương rồi tự hỏi phần còn lại ở đâu.
Phần tài chính: 10 điểm soát số
Phần tài chính chiếm nhiều điểm nhất vì một con số sai có thể kéo theo cả chuỗi. Bảng dưới gom mười điểm, cách kiểm nhanh và dạng lỗi hay gặp.
| Điểm soát | Cách kiểm nhanh | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Tổng doanh thu năm | Cộng lại mười hai tháng, so với số ghi trong lời văn | Lời văn ghi số tròn, bảng ra số lẻ khác |
| Doanh thu tháng | Lượt khách nhân giá trung bình nhân số ngày bán | Quên trừ ngày nghỉ |
| Giá vốn | So tỷ lệ giá vốn trên doanh thu với điểm bán cũ | Tỷ lệ thấp hơn hẳn thực tế |
| Chi phí cố định | Đủ mặt bằng, lương, điện nước, khấu hao, lãi vay | Thiếu khấu hao hoặc lãi vay |
| Khấu hao | Giá trị thiết bị chia số năm sử dụng | Không khớp danh sách thiết bị |
| Thuế | Có dòng thuế theo cách đang nộp | Bỏ trống hoặc ghi "không đáng kể" |
| Lợi nhuận | Doanh thu trừ toàn bộ chi phí, tính lại bằng tay một tháng | Bảng tính cộng sai ô |
| Dòng tiền | Có bảng tiền vào tiền ra theo tháng, riêng với lợi nhuận | Chỉ có bảng lãi lỗ |
| Dự phòng | Có khoản chi bất ngờ hoặc kịch bản doanh thu thấp | Không có dòng nào |
| Đơn vị | Toàn bài cùng một đơn vị: đồng, nghìn đồng hay triệu đồng | Trộn đơn vị giữa các bảng |
Cách kiểm chắc nhất cho điểm lợi nhuận là chọn một tháng bất kỳ, lấy máy tính cầm tay tính lại từ đầu. Chị Hương tính lại tháng thứ năm và ra kết quả thấp hơn bảng khoảng bốn triệu đồng giả định; nguyên nhân là ô lương tháng đó công thức trỏ nhầm sang ô của tháng trước khi chưa tăng lương. Lỗi kiểu này không ai thấy nếu chỉ đọc số tổng.
Phần vốn và nguồn trả nợ: 7 điểm
Nếu phương án dùng để vay vốn, phần này được đọc kỹ nhất. Nếu không vay, vẫn nên soát phần vốn tự có.
- Tổng vốn cần có bảng chia: thiết bị, sửa chữa mặt bằng, tiền cọc, vốn lưu động ban đầu.
- Ghi rõ vốn tự có bao nhiêu, đang ở dạng nào (tiền gửi, hàng hoá, thiết bị sẵn có) và có giấy tờ chứng minh.
- Số tiền đề nghị vay bằng đúng tổng vốn cần trừ vốn tự có, không lệch dù một đồng.
- Có lịch trả nợ theo tháng hoặc quý, mỗi kỳ trả ghi gốc và lãi tách riêng.
- Khoản trả nợ mỗi kỳ nhỏ hơn dòng tiền thuần cùng kỳ, có dư một khoảng an toàn.
- Nêu nguồn trả nợ dự phòng nếu doanh thu điểm mới không đạt (thu nhập từ điểm cũ, thu nhập khác của gia đình).
- Tài sản bảo đảm, nếu có, được tả rõ và giấy tờ khớp tên người đứng tên.
Điểm thứ năm là điểm quyết định. Chị Hương có tháng thứ hai và thứ ba dòng tiền thuần của điểm mới nhỏ hơn khoản trả nợ, vì vài tháng đầu doanh thu chưa lên. Bản sửa không giấu chuyện này, mà thêm một đoạn ghi rõ: hai tháng đầu, phần trả nợ còn thiếu được bù từ lợi nhuận điểm bán cũ, kèm số liệu ba tháng gần nhất của điểm cũ để chứng minh khoản bù có thật.
Bước cuối: đọc liền một mạch rồi mới ký
Sau khi sửa hết các điểm chưa đạt, còn một lượt đọc cuối khác hẳn lượt soát: đọc liền từ đầu đến cuối như người nhận hồ sơ.
- Đọc trang tóm tắt trước, rồi úp nó xuống. Đọc tiếp toàn bài và xem các con số trong thân bài có khớp với những gì trang tóm tắt hứa không.
- Đánh số trang và kiểm mục lục. Phụ lục được nhắc trong bài phải có thật ở cuối, đúng thứ tự.
- Rà chính tả tên riêng và con số. Một lỗi gõ ở số tiền vay đủ để hồ sơ bị trả về hỏi lại.
- Kiểm bản cuối là bản đã sửa. Nhiều người in nhầm bản cũ vì tên tệp giống nhau; đặt tên tệp kèm ngày.
- Ký, ghi ngày và chụp lại một bản. Giữ bản chụp để khi được hỏi lại biết chính xác mình đã nộp những gì.
Cả lượt soát bốn mươi điểm lẫn lượt đọc cuối tốn của chị Hương chưa tới nửa ngày. So với việc hồ sơ bị trả về sau hai tuần chờ, nửa ngày ấy rẻ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tự kiểm phương án kinh doanh có cần nhờ người khác không?
Lượt tự kiểm đầu tiên nên tự làm vì chỉ bạn biết số liệu lấy từ đâu. Sau đó nhờ thêm một người ngoài đọc lại sẽ bắt được những chỗ bạn quen mắt đến mức không thấy, nhất là câu văn khó hiểu và chỗ thiếu giải thích.
Bốn mươi điểm có quá nhiều cho một phương án ngắn không?
Phương án ngắn vẫn đi qua đủ năm phần, chỉ là mỗi phần ít chữ hơn. Nhiều điểm sẽ được trả lời bằng một câu. Nếu điểm nào không áp dụng cho ngành của bạn, ghi chú "không áp dụng" thay vì bỏ qua im lặng.
Nên sửa lỗi ngay khi thấy hay đánh dấu hết rồi mới sửa?
Nên đánh dấu hết một lượt rồi mới sửa. Các lỗi trong phương án thường dính nhau, ví dụ sửa số người làm sẽ kéo theo chi phí lương, lợi nhuận và dòng tiền. Sửa lẻ từng chỗ dễ tạo ra lỗi mới ở phần khác.
Phương án có điểm yếu thật thì có nên giấu đi không?
Không nên. Điểm yếu như vài tháng đầu dòng tiền âm, người đọc có kinh nghiệm sẽ tự tính ra. Ghi rõ điểm yếu kèm cách xử lý cho thấy người lập hiểu cơ sở của mình, đáng tin hơn một bản trông hoàn hảo.
Danh sách này dùng cho phương án không vay vốn được không?
Được. Bỏ qua các điểm riêng về lịch trả nợ và tài sản bảo đảm, còn lại vẫn giữ nguyên. Phương án dùng để góp vốn với người thân hay xin hợp tác cũng cần số liệu khớp và giả định có nguồn như hồ sơ vay.
Bao lâu thì nên soát lại phương án đã nộp?
Nếu hồ sơ chưa có phản hồi sau vài tuần và trong thời gian đó số liệu thực tế của cơ sở đã thay đổi đáng kể, nên soát lại và chuẩn bị bản cập nhật để sẵn khi được hỏi, thay vì chờ bị yêu cầu bổ sung.