Người cho vay hiếm khi đọc phương án từ trang một đến trang cuối. Họ mở trang tóm tắt, lật thẳng sang bảng tài chính, tìm dòng trả nợ, rồi mới quay lại đọc phần chữ để kiểm những gì con số đã gợi ra. Nếu bạn đọc lại bản của mình theo đúng thứ tự đó, bạn sẽ thấy những chỗ hở mà đọc tuần tự không lộ ra.
Phần dưới tả lại thứ tự đọc quen thuộc của người làm tín dụng với cơ sở nhỏ, những câu chữ làm họ chững lại, và một bài tập mười phút để bạn tự đóng vai. Ví dụ lấy theo anh Tâm, chủ một xưởng mộc nhỏ giả định, lập phương án mua thêm máy cưa bàn và máy bào.
Thứ tự đọc thật của người nhận hồ sơ
Bước một, trang tóm tắt: vay bao nhiêu, để làm gì, trả bằng gì. Ba câu hỏi này phải trả lời được trong nửa trang. Người đọc ghi lại ba con số: tổng vốn cần, số tiền vay, khoản trả mỗi kỳ. Mọi trang sau đều được đọc để kiểm ba con số đó.
Bước hai, bảng dòng tiền theo tháng. Họ bỏ qua bảng lãi lỗ năm và tìm bảng tiền vào tiền ra từng tháng, vì nợ được trả bằng tiền mặt, không phải bằng lợi nhuận kế toán. Tháng nào số dư cuối kỳ âm hoặc mỏng hơn khoản trả nợ là tháng đó được khoanh lại.
Bước ba, giả định đứng sau doanh thu. Từ bảng dòng tiền, họ lần ngược về doanh thu: bao nhiêu đơn, giá bao nhiêu, căn cứ ở đâu. Đây là chỗ phương án "đẹp trên giấy" lộ ra nhanh nhất, vì doanh thu thường được ước rộng tay nhất.
Bước bốn, người điều hành. Lúc này họ mới đọc phần giới thiệu chủ cơ sở, để trả lời câu hỏi: người này có làm được những con số vừa đọc không. Mười năm làm thợ mộc mà phương án lại xoay quanh bán hàng trực tuyến thì người đọc sẽ hỏi ai lo phần bán.
Bước năm, phần rủi ro và tài sản bảo đảm. Đọc cuối cùng, để biết nếu mọi giả định trên sai thì còn gì đỡ lại.
Những câu khiến người đọc dừng lại
Nhiều câu người viết thấy tự tin thì người đọc lại thấy là dấu hỏi. Bảng dưới đặt câu hay gặp cạnh điều người đọc nghĩ khi gặp nó.
| Câu trong phương án | Người đọc nghĩ | Nên viết thay bằng |
|---|---|---|
| Nhu cầu thị trường rất lớn | Lớn là bao nhiêu, ai đếm | Số đơn hỏi mua trong ba tháng gần nhất |
| Sản phẩm chất lượng cao, giá cạnh tranh | Ai cũng viết vậy | Giá so với hai ba nơi cùng loại, khác ở chỗ nào |
| Dự kiến hoà vốn sau sáu tháng | Tính thế nào, với doanh thu nào | Công thức và con số hoà vốn mỗi tháng |
| Đã có khách hàng ổn định | Bao nhiêu khách, có giấy tờ gì | Số khách quay lại, hợp đồng hoặc đơn đặt hàng mẫu |
| Rủi ro thấp | Người lập chưa nghĩ tới rủi ro | Hai ba rủi ro cụ thể và cách xử lý |
| Lợi nhuận tăng đều mỗi năm | Căn cứ đâu để tăng | Tăng do thêm máy, thêm người hay thêm khách cụ thể |
Điểm chung của cột giữa là người đọc muốn thấy đường đi của con số. Họ không cần câu văn mạnh; họ cần thấy được bạn lấy con số đó từ đâu. Câu nào không có đường đi thì họ tự trừ hao, và họ thường trừ hao nhiều hơn bạn nghĩ.
Phương án của anh Tâm qua mười phút đọc
Trang tóm tắt của anh Tâm ghi: tổng vốn 320 triệu đồng giả định, vốn tự có 120 triệu, đề nghị vay 200 triệu, trả trong ba năm. Người đọc ghi lại và lật sang bảng dòng tiền. Ở đó, doanh thu tăng từ 90 triệu một tháng lên 150 triệu ngay từ tháng thứ hai sau khi có máy mới. Khoản trả nợ mỗi tháng khoảng 6,5 triệu, dòng tiền thuần sau trả nợ dư hơn 20 triệu mỗi tháng.
Nhìn qua thì an toàn. Nhưng người đọc dừng ở chỗ doanh thu tăng 67% trong một tháng. Họ lần về phần thị trường và chỉ thấy câu "máy mới giúp nâng công suất gấp đôi, đáp ứng nhu cầu đang tăng". Công suất gấp đôi không có nghĩa là đơn hàng gấp đôi. Câu hỏi đầu tiên họ sẽ đặt: hiện xưởng có đang từ chối đơn vì không kịp làm không, và từ chối bao nhiêu.
Anh Tâm có câu trả lời, chỉ là chưa viết ra. Sổ ghi đơn của xưởng cho thấy trong sáu tháng gần nhất có khoảng ba mươi đơn phải hẹn lùi quá hai tuần, trong đó mười một đơn khách huỷ. Đó là căn cứ thật cho việc tăng doanh thu. Thêm một đoạn với các con số này, kèm bảng doanh thu tăng dần trong ba tháng thay vì nhảy một bước, là phương án đổi hẳn sức nặng.
Đoạn viết lại theo hướng người đọc cần
Đây là đoạn anh Tâm thay cho câu "đáp ứng nhu cầu đang tăng". Nó dài hơn, nhưng mỗi câu đều trả lời một câu hỏi người đọc sẽ đặt.
"Trong sáu tháng gần nhất, xưởng Mộc Tâm nhận 74 đơn đóng đồ, hoàn thành 63 đơn, khách huỷ 11 đơn vì xưởng hẹn giao chậm quá hai tuần. Nút thắt là khâu xẻ và bào phôi, hiện làm bằng máy cũ công suất thấp, chiếm khoảng 40% thời gian mỗi đơn. Máy cưa bàn và máy bào mới rút khâu này còn khoảng một nửa thời gian. Phương án không giả định doanh thu tăng gấp đôi; doanh thu được tính tăng dần trong ba tháng, đạt mức cao hơn hiện nay khoảng 35% từ tháng thứ tư, tương ứng việc giữ lại phần lớn số đơn trước đây bị huỷ."
Đoạn này làm ba việc: đưa con số có nguồn (sổ ghi đơn), chỉ đúng nút thắt (khâu xẻ phôi chứ không phải chung chung "công suất"), và tự hạ giả định xuống thay vì đợi người đọc hạ giúp. Khi người viết tự hạ, người đọc thường tin phần còn lại hơn.
Dấu hiệu "đẹp trên giấy" người đọc tìm
Người làm tín dụng lâu năm có một danh sách ngầm những dấu hiệu khiến họ đọc chậm lại. Rà bản của bạn với những dấu hiệu này trước.
- Doanh thu tăng thành một bậc thang dựng đứng ngay sau khi có vốn, không có giai đoạn làm quen.
- Mọi tháng đều có lãi, kể cả tháng đầu tiên và các tháng mùa thấp điểm của ngành.
- Chi phí năm thứ hai và thứ ba giữ nguyên như năm đầu, không tăng lương, không tăng giá nguyên liệu.
- Không có dòng sửa chữa, bảo trì máy móc hay hao hụt nguyên liệu.
- Lợi nhuận trên doanh thu cao hơn hẳn mức quen thuộc của ngành mà không giải thích vì sao.
- Khoản trả nợ vừa khít với dòng tiền dư, không có khoảng đệm.
- Số liệu quá khứ của cơ sở không được đưa ra, chỉ có số dự kiến.
Mỗi dấu hiệu trên không tự nó là lỗi. Có cơ sở thật sự có lãi ngay tháng đầu vì đã có khách sẵn. Nhưng khi có dấu hiệu, bản phương án cần một câu giải thích ngay tại chỗ đó, đừng để người đọc phải đi tìm hay phải hỏi lại.
Phụ lục người đọc sẽ lật tìm
Sau mười phút đầu, người đọc chuyển sang phụ lục để kiểm những gì phần chính đã nói. Phụ lục không cần dày, nhưng phải có đúng thứ họ tìm và xếp theo thứ tự các con số xuất hiện trong bài.
| Con số trong bài | Giấy tờ chứng minh nên kèm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Doanh thu hiện tại | Sổ bán hàng hoặc sổ ghi đơn ba đến sáu tháng gần nhất | Bản chụp rõ, không cần bản gốc |
| Giá thiết bị mua mới | Hai bảng báo giá từ hai nơi bán khác nhau | Có ngày báo giá còn hiệu lực |
| Chi phí mặt bằng | Hợp đồng thuê, biên nhận tiền thuê vài tháng gần nhất | Thời hạn thuê dài hơn thời gian vay |
| Vốn tự có | Sổ tiết kiệm, giấy tờ thiết bị đã có, hoá đơn hàng tồn | Đứng tên người lập phương án |
| Khách quen, đơn đặt trước | Hợp đồng, tin nhắn đặt hàng in ra, biên nhận đặt cọc | Che thông tin cá nhân của khách |
| Nguồn trả nợ dự phòng | Giấy xác nhận thu nhập khác của gia đình | Chỉ đưa nguồn có thật và đều đặn |
Anh Tâm ban đầu chỉ kèm giấy tờ pháp lý và một bảng báo giá máy. Sau bài tập đọc thử, anh bổ sung bản chụp sổ ghi đơn sáu tháng và báo giá thứ hai. Hai thứ ấy không tốn tiền, chỉ tốn một buổi tối sắp xếp, nhưng trả lời trước hai câu hỏi lớn nhất mà người đọc sẽ đặt ra về phương án.
Bài tập mười phút tự đóng vai người đọc
Làm bài tập này trên bản in, với đồng hồ bấm giờ, sau khi đã để bản phương án nằm yên một ngày.
- Đọc trang tóm tắt trong một phút. Ghi ra giấy ba con số: tổng vốn, số vay, khoản trả mỗi kỳ. Nếu không tìm được đủ ba con số trong một phút, trang tóm tắt cần viết lại.
- Lật thẳng đến bảng dòng tiền. Khoanh mọi tháng có số dư cuối kỳ thấp hơn hai lần khoản trả nợ.
- Với mỗi tháng đã khoanh, tìm trong bài xem có câu nào giải thích không. Không có thì ghi lại.
- Chọn dòng doanh thu, lần ngược về giả định. Viết ra giấy: con số này dựa trên căn cứ nào, căn cứ đó nằm ở trang nào.
- Đọc phần giới thiệu chủ cơ sở và tự hỏi: người này đã từng làm việc giống phương án đang mô tả chưa.
- Đếm số câu hỏi bạn đã ghi ra. Mỗi câu hỏi là một chỗ người nhận hồ sơ sẽ hỏi lại bạn.
Lần đầu làm, anh Tâm ghi được bảy câu hỏi. Sau khi sửa, lần thứ hai còn hai, và cả hai đều có câu trả lời ở phụ lục. Mục tiêu không phải là không còn câu hỏi nào, mà là câu hỏi nào cũng tìm được câu trả lời ngay trong hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Người cho vay có đọc hết phương án không?
Thường có, nhưng không theo thứ tự trang. Họ đọc phần tóm tắt và tài chính trước, phần chữ đọc sau để kiểm con số. Vì vậy phần chữ phải giải thích được từng con số quan trọng, nằm gần chỗ con số xuất hiện.
Phương án có nên dài để trông kỹ lưỡng hơn không?
Không nên kéo dài cho có. Phương án cho cơ sở nhỏ thường gọn trong mười đến hai mươi trang cộng phụ lục. Dài mà lặp ý làm người đọc mất kiên nhẫn và khó tìm đúng chỗ họ cần kiểm.
Có nên đưa số liệu quá khứ của cơ sở vào phương án không?
Nên, nếu cơ sở đã hoạt động. Số liệu quá khứ như sổ bán hàng, sổ ghi đơn, hoá đơn nhập hàng là căn cứ mạnh nhất cho mọi con số dự kiến. Thiếu nó, người đọc chỉ còn cách tin lời bạn.
Tự hạ giả định doanh thu có làm phương án kém hấp dẫn không?
Thường ngược lại. Người đọc có kinh nghiệm luôn tự trừ hao con số lạc quan. Khi bạn đã hạ sẵn và giải thích căn cứ, họ ít phải trừ hao thêm, và phần còn lại của phương án được tin hơn.
Đọc thử bằng mắt người cho vay có thay được việc tự kiểm theo danh sách không?
Không thay được, hai việc bổ sung cho nhau. Danh sách bắt lỗi thiếu và lỗi sai từng chỗ, còn đọc theo thứ tự người cho vay bắt những chỗ con số và lời văn không đỡ được nhau.