Với hộ kinh doanh, thuế thường tính theo tỉ lệ trên doanh thu theo từng nhóm ngành, nên trong phương án nó đứng ngay dưới dòng doanh thu, kể cả tháng lỗ vẫn phải nộp; với doanh nghiệp, thuế thu nhập tính trên lợi nhuận, nằm cuối bảng lãi lỗ. Đặt sai chỗ là sai cả bảng: phương án tưởng tháng lỗ không mất thuế, hoặc trừ thuế hai lần.
Cách quản lý thuế hộ kinh doanh đang chuyển từ mức khoán sang tự kê khai theo doanh thu thực tế, và các mức, tỉ lệ cụ thể có thể thay đổi theo từng đợt sửa quy định. Vì vậy bài không đưa tỉ lệ thuế thật; mọi tỉ lệ trong ví dụ là giả định. Việc của bạn khi lập phương án là hỏi cơ quan thuế quản lý hộ mình đang áp dụng cách tính nào, tỉ lệ bao nhiêu cho ngành của mình, rồi đặt đúng vào chỗ trong bảng như hướng dẫn dưới đây.
Thuế nằm ở dòng nào trong bảng
Anh Bình mở tiệm vừa bán phụ tùng xe máy vừa nhận sửa xe, đăng ký hộ kinh doanh. Thuế của hộ anh tính theo tỉ lệ phần trăm trên doanh thu, không phụ thuộc tháng đó lãi hay lỗ. Trong bảng, thuế nên là dòng thứ hai, ngay sau doanh thu, hoặc là một khoản chi phí biến đổi tính theo phần trăm doanh thu. Tháng đầu anh lỗ vẫn phải nộp phần thuế trên doanh thu tháng đó.
Nếu anh Bình lập công ty, cách nhìn khác hẳn. Thuế giá trị gia tăng đi theo hoá đơn mua vào bán ra, còn thuế thu nhập doanh nghiệp tính trên lợi nhuận chịu thuế, nằm ở dòng cuối: lợi nhuận trước thuế trừ thuế ra lợi nhuận sau thuế. Năm lỗ thì không có thuế thu nhập, và lỗ có thể được chuyển sang trừ vào lãi của các năm sau theo quy định.
Nhiều phương án của hộ kinh doanh lại chép mẫu của doanh nghiệp, đặt thuế ở dòng cuối và tính trên lợi nhuận. Kết quả là những tháng lỗ đầu tiên không có dòng thuế, lợi nhuận năm sai, và người thẩm định biết ngay người lập chưa từng nộp thuế cho hộ của mình. Chiều ngược lại cũng gặp: doanh nghiệp tính thuế trên doanh thu như hộ, thuế ra cao gấp mấy lần thực tế.
Ví dụ hộ có hai nhóm ngành, tỉ lệ giả định
Hộ kinh doanh vừa bán hàng vừa làm dịch vụ thường phải tách doanh thu theo nhóm, vì mỗi nhóm có tỉ lệ khác nhau: nhóm phân phối hàng hoá thường có tỉ lệ thấp hơn nhóm dịch vụ. Số dưới đây là giả định, không phải tỉ lệ hiện hành.
| Nhóm doanh thu | Doanh thu tháng ổn định | Tỉ lệ thuế giả định | Thuế mỗi tháng |
|---|---|---|---|
| Bán phụ tùng, dầu nhớt | 90 triệu | 2% | 1,8 triệu |
| Tiền công sửa xe | 40 triệu | 6% | 2,4 triệu |
| Cộng | 130 triệu | 4,2 triệu | |
| Nếu gộp chung, lấy tỉ lệ thấp | 130 triệu | 2% | 2,6 triệu, thiếu 1,6 triệu |
Dòng cuối là lỗi hay gặp: gộp hết doanh thu, áp tỉ lệ của nhóm thấp nhất. Mỗi tháng thiếu 1,6 triệu, cả năm thiếu gần 20 triệu so với số phải nộp. Phần phụ tùng thay cho khách khi sửa xe là doanh thu bán hàng hay dịch vụ cũng cần tách cho đúng; hỏi cơ quan thuế nếu chưa rõ, và ghi cách tách vào phương án. Khi sổ bán hàng đã tách hai nhóm từ đầu, việc kê khai hằng kỳ cũng nhẹ hơn, không phải ngồi chia lại cuối quý.
Từ khoán sang kê khai: phương án và sổ thuế phải khớp nhau
Khi còn nộp khoán, doanh thu khoán thường thấp hơn doanh thu thực, và nhiều phương án vay vốn ghi doanh thu cao hơn hẳn con số khoán. Người thẩm định khi đó phải tự đoán đâu là số thật. Khi hộ chuyển sang tự kê khai theo doanh thu thực tế, khoảng cách này hẹp lại, và cũng khó giải thích hơn nếu còn tồn tại.
Điều đó có hai hệ quả cho người lập phương án. Thứ nhất, doanh thu quá khứ ghi trong phương án của cơ sở đang hoạt động nên khớp với doanh thu đã kê khai và với dòng tiền qua tài khoản. Nếu không khớp, phải có giải thích rõ ràng, ví dụ một phần bán thu tiền mặt chưa ghi sổ đầy đủ, và cam kết từ nay ghi đủ. Thứ hai, doanh thu dự kiến tăng thì thuế dự kiến cũng tăng tương ứng; phương án không thể vừa hứa doanh thu cao để chứng minh trả nợ được, vừa tính thuế theo mức thấp cũ.
Một việc nên làm sớm: dùng phần mềm bán hàng hoặc máy tính tiền có xuất hoá đơn điện tử nếu thuộc diện phải dùng, và giữ sổ thu chi theo tháng. Ba đến sáu tháng sổ sách sạch sẽ là bằng chứng doanh thu tốt nhất cho phương án sau này, tốt hơn mọi bảng ước tính.
Đưa thuế vào bảng 12 tháng
Thứ tự làm cho hộ kinh doanh, dùng ví dụ của anh Bình:
- Tách doanh thu thành các nhóm có tỉ lệ thuế khác nhau ngay từ phần ước tính doanh thu, không đợi tới phần thuế mới tách.
- Ghi tỉ lệ thuế của từng nhóm vào khối giả định của bảng tính, kèm ghi chú nguồn: hỏi cơ quan thuế ngày nào, hoặc theo văn bản hướng dẫn nào.
- Thêm dòng thuế cho từng tháng bằng doanh thu từng nhóm nhân tỉ lệ. Những tháng doanh thu thấp, thuế thấp theo; tháng lỗ vẫn có thuế.
- Kiểm mức doanh thu không phải nộp thuế theo quy định hiện hành, nếu cơ sở nhỏ có thể rơi vào ngưỡng này. Ghi rõ có áp dụng hay không.
- Ghi thời điểm nộp theo kỳ kê khai, tháng hay quý. Bảng lãi lỗ ghi thuế theo tháng phát sinh; bảng dòng tiền ghi theo tháng thực nộp.
- Trừ thuế ra lợi nhuận sau thuế, rồi mới tính khả năng trả nợ từ con số này.
Với doanh nghiệp nhỏ, bước ba đổi thành: tính lợi nhuận trước thuế cả năm, trừ phần lỗ được chuyển nếu có, nhân thuế suất thu nhập doanh nghiệp giả định. Thuế giá trị gia tăng của doanh nghiệp khấu trừ thì không phải chi phí, nhưng ảnh hưởng dòng tiền: thu hộ khi bán, nộp sau khi trừ phần đã trả lúc mua.
Các khoản thuế, phí khác hay bị sót
Ngoài thuế chính trên doanh thu hoặc lợi nhuận, phương án nên soát thêm những khoản sau, tuỳ ngành và cách hoạt động:
- Thuế, phí liên quan tới việc thuê nhà mà hợp đồng chuyển cho bên thuê chịu.
- Thuế bị khấu trừ khi bán hàng qua sàn thương mại điện tử: sàn có thể khấu trừ, nộp thay một phần thuế cho người bán, làm tiền về tài khoản ít hơn giá bán.
- Chi phí dịch vụ hoá đơn điện tử, phần mềm kê khai, thiết bị tính tiền nếu thuộc diện phải dùng.
- Phí, lệ phí đăng ký, thay đổi đăng ký kinh doanh, giấy phép con của ngành nghề có điều kiện như ăn uống, thuốc, hoá chất.
- Phí bảo vệ môi trường, phí thu gom rác thải với ngành sản xuất, sửa chữa có chất thải như dầu nhớt.
- Thuế thu nhập cá nhân của người làm thuê nếu thu nhập tới mức phải khấu trừ, cơ sở là bên khấu trừ và nộp thay.
Từng khoản thường nhỏ, nhưng thiếu khoản nào người đọc có thể hỏi khoản đó. Cách gọn là gom vào một dòng "thuế, phí khác" với số giả định thận trọng và liệt kê các khoản trong thuyết minh.
Những câu hỏi về thuế người đọc phương án hay đặt
Phần thuế trong phương án thường ngắn, nhưng lại là chỗ người đọc dùng để thử xem doanh thu có thật không. Chuẩn bị sẵn câu trả lời cho mấy câu hỏi sau thì buổi làm việc gọn hơn nhiều.
Câu thứ nhất: doanh thu đã kê khai của mấy kỳ gần nhất là bao nhiêu, và vì sao doanh thu dự kiến khác con số đó. Với cơ sở đang chạy, mang theo tờ khai hoặc thông báo thuế các kỳ gần nhất. Câu thứ hai: tiền bán hàng thu qua tài khoản nào, có khớp với doanh thu kê khai không. Câu thứ ba: cơ sở có nợ thuế, chậm nộp kỳ nào không; nợ đọng thuế là điểm trừ rất nặng với hồ sơ vay.
Câu thứ tư, ít người chuẩn bị: nếu doanh thu tăng như phương án, cơ sở có vượt mốc làm thay đổi cách tính thuế hay nghĩa vụ dùng hoá đơn không, và đã tính chi phí cho việc đó chưa. Câu thứ năm với hộ dự kiến lớn lên: có định chuyển thành doanh nghiệp không, khi nào. Không cần trả lời dài, chỉ cần cho thấy bạn đã nghĩ tới và đã hỏi đúng chỗ. Một trang ghi chú đính kèm phương án, mỗi câu hỏi hai ba dòng trả lời, thường đủ.
Lỗi hay gặp và đoạn mẫu
Tính thuế trên lợi nhuận cho hộ kinh doanh. Như đã nói, lỗi chép mẫu doanh nghiệp. Tháng lỗ không có thuế trong bảng là dấu hiệu người đọc nhìn thấy đầu tiên.
Dùng mức khoán cũ cho doanh thu dự kiến mới. Doanh thu phương án tăng gấp đôi nhưng thuế vẫn giữ con số khoán cũ. Thuế phải tính lại trên doanh thu dự kiến.
Không có nguồn cho tỉ lệ thuế. Ghi một tỉ lệ mà không nói lấy từ đâu. Một câu "theo hướng dẫn của cơ quan thuế quản lý ngày..." làm con số đáng tin hơn hẳn.
Bỏ thuế khỏi phần trả nợ. Tính khả năng trả nợ trên lợi nhuận trước thuế, dư ra một khoản không có thật.
Đoạn mẫu. "Hộ kinh doanh Bình Phát kê khai thuế theo doanh thu thực tế, tách hai nhóm: bán phụ tùng và tiền công sửa chữa. Tỉ lệ thuế từng nhóm dùng trong phương án theo hướng dẫn của cơ quan thuế quản lý, ghi ở khối giả định. Thuế dự kiến khoảng 4,2 triệu đồng mỗi tháng ở mức doanh thu ổn định, nộp theo quý. Khả năng trả nợ được tính trên lợi nhuận sau thuế."
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh mới mở có cần ghi thuế vào phương án không?
Có. Kể cả khi doanh thu năm đầu có thể thấp, phương án vẫn nên có dòng thuế tính theo cách hộ sẽ áp dụng, hoặc ghi rõ lý do không phát sinh thuế nếu doanh thu dưới mức phải nộp theo quy định hiện hành. Thiếu dòng này người đọc sẽ hỏi.
Tỉ lệ thuế của hộ kinh doanh lấy ở đâu cho đúng?
Hỏi trực tiếp cơ quan thuế quản lý nơi hộ đăng ký, hoặc tra văn bản hướng dẫn hiện hành về thuế đối với hộ và cá nhân kinh doanh. Ghi ngày hỏi hoặc tên văn bản trong phương án, vì quy định có thể thay đổi theo từng năm.
Doanh thu trong phương án cao hơn doanh thu đã khai thuế thì sao?
Người thẩm định sẽ hỏi con số nào là thật. Nếu doanh thu thực cao hơn do một phần chưa được ghi đủ, cần giải thích rõ và cho thấy từ nay ghi chép đầy đủ. Phương án dựa trên doanh thu không thể chứng minh thường khó được chấp nhận.
Thuế giá trị gia tăng có phải là chi phí trong phương án không?
Với hộ kinh doanh tính thuế theo tỉ lệ trên doanh thu, phần thuế này là chi phí thật của hộ. Với doanh nghiệp tính theo phương pháp khấu trừ, thuế giá trị gia tăng không phải chi phí mà là khoản thu hộ, chỉ ảnh hưởng tới dòng tiền theo kỳ nộp.
Có nên lập phương án dưới dạng doanh nghiệp để thuế thấp hơn không?
Không nên chọn hình thức chỉ vì thuế trên phương án. Doanh nghiệp có thêm chi phí kế toán, sổ sách, hoá đơn và nghĩa vụ báo cáo. Nên tính cả hai cách với số giả định của chính cơ sở, rồi hỏi người làm kế toán hoặc cơ quan thuế trước khi quyết định.