Chi phí nhân công trong phương án nên tính từ giờ mở cửa và số vị trí cần người trong mỗi ca, rồi mới tới mức lương; sau đó cộng các khoản ngoài lương như bảo hiểm nếu thuộc diện phải đóng, cơm ca, thưởng lễ Tết, ngày nghỉ, và ghi cả công của chủ và người nhà. Nhiều phương án có lãi trên giấy chỉ vì thiếu một người trong ca hoặc vì chủ cơ sở làm không công mười hai tiếng mỗi ngày.
Ví dụ giả định là quán cơm văn phòng của anh Quang, mở từ 10 giờ sáng tới 2 giờ chiều và từ 5 giờ chiều tới 8 giờ tối, bán tại chỗ và giao cho các văn phòng gần đó. Mọi mức lương, tỉ lệ trong bài là giả định để minh hoạ cách tính, không phải mức lương thị trường.
Đếm số người từ giờ mở cửa, không từ cảm giác
Câu hỏi đầu tiên không phải "thuê mấy người" mà là "trong từng khung giờ cần những việc gì". Thứ tự làm:
- Ghi giờ hoạt động thực, gồm cả giờ chuẩn bị trước khi mở và dọn dẹp sau khi đóng. Quán anh Quang bán bảy tiếng nhưng bếp bắt đầu từ 7 giờ sáng và dọn xong lúc 9 giờ tối, tổng cộng gần mười bốn tiếng có người.
- Liệt kê vị trí: nấu chính, phụ bếp sơ chế, chia cơm và đóng hộp, thu ngân kiêm nhận đơn, rửa chén, giao hàng.
- Với từng vị trí, ghi số người cần trong giờ đông và giờ vắng. Giờ đông trưa cần năm người cùng lúc; giữa chiều chỉ cần một người trông bếp.
- Ghép vị trí thành ca làm hợp lý, mỗi người không quá số giờ làm theo Bộ luật Lao động 2019 và thoả thuận trong hợp đồng.
- Tính số người cần có trong danh sách, cộng thêm phần thay thế ngày nghỉ hằng tuần. Một vị trí mở bảy ngày mỗi tuần cần nhiều hơn một người.
- Đối chiếu với số khách dự kiến ở phần doanh thu: nếu doanh thu tăng gấp rưỡi ở tháng cao điểm, xem có cần thêm người theo giờ không.
Kết quả của quán anh Quang: bốn người toàn thời gian, hai người bán thời gian giờ trưa, một người giao hàng theo đơn. Con số này khác hẳn con số "ba nhân viên" mà anh định ghi lúc đầu, vì anh chưa tính ngày nghỉ và giờ chuẩn bị buổi sáng.
Bảng nhân sự mẫu với số giả định
Bảng nhân sự nên có cột hình thức trả lương, vì nó quyết định khoản này là chi phí cố định hay biến đổi. Đơn vị triệu đồng mỗi tháng, số giả định.
| Vị trí | Số người | Hình thức trả | Lương mỗi người | Cộng |
|---|---|---|---|---|
| Nấu chính | 1 | Lương tháng | 11 | 11 |
| Phụ bếp, sơ chế | 2 | Lương tháng | 7 | 14 |
| Thu ngân, nhận đơn | 1 | Lương tháng | 7 | 7 |
| Phục vụ, rửa chén giờ trưa | 2 | Theo giờ, khoảng 4 giờ mỗi ngày | 3,5 | 7 |
| Giao hàng | 1 | Theo đơn, có mức bảo đảm | 4 bảo đảm, phần còn lại theo đơn | 4 cố định, cộng theo đơn |
| Chủ quán quản lý, đi chợ | 1 | Lương chủ ghi trong phương án | 12 | 12 |
| Cộng lương cơ bản | 8 | 55 triệu cố định |
Dòng cuối của bảng là dòng nhiều người bỏ: lương chủ. Có nó, chi phí nhân công lên 55 triệu; không có, chỉ 43 triệu và lợi nhuận đẹp hơn 12 triệu mỗi tháng. Người thẩm định biết anh Quang vẫn phải sống, nên lợi nhuận không trừ lương chủ sẽ bị họ tự trừ khi đánh giá.
Các khoản ngoài lương hay bị quên
Lương trong hợp đồng chưa phải toàn bộ chi phí nhân công. Các khoản sau cộng lại thường làm chi phí thật cao hơn tổng lương đáng kể:
- Bảo hiểm bắt buộc. Người lao động thuộc diện phải tham gia theo Bộ luật Lao động 2019 và Luật Bảo hiểm xã hội 2024 thì cơ sở đóng phần của người sử dụng lao động theo tỉ lệ hiện hành. Trong phương án, ghi một tỉ lệ giả định trên quỹ lương của những người thuộc diện đóng và ghi rõ cần đối chiếu quy định khi lập.
- Cơm ca, nước uống. Quán ăn thường nuôi cơm nhân viên; tính theo giá vốn suất ăn nhân số người nhân số ngày.
- Thưởng lễ Tết, tháng lương thứ mười ba. Nếu có hứa, chia đều cho mười hai tháng thay vì để dồn vào một tháng.
- Ngày nghỉ có lương, nghỉ lễ. Quán mở cả ngày lễ thì trả thêm theo quy định cho người làm ngày đó.
- Tăng ca giờ cao điểm mùa vụ. Tháng cuối năm thường làm thêm giờ, nên cộng vào các tháng đó trong bảng 12 tháng.
- Đồng phục, bảo hộ, khám sức khoẻ với ngành ăn uống cần giấy khám định kỳ.
Cách làm gọn: ghi một hệ số ngoài lương giả định, ví dụ tổng chi phí nhân công bằng tổng lương nhân 1,2, rồi liệt kê trong thuyết minh hệ số đó gồm những khoản gì. Người đọc thấy bạn biết các khoản này tồn tại, không cần bảng riêng cho từng khoản.
Công của chủ và người nhà: ghi bao nhiêu cho đúng
Ở hộ kinh doanh, chủ hộ và người nhà thường là lực lượng làm việc chính. Vợ anh Quang phụ chia cơm buổi trưa, em trai giao hàng buổi chiều, không ai nhận lương. Phương án ghi chi phí nhân công bằng không cho những người này thì lợi nhuận phản ánh sai hiệu quả của quán.
Cách ghi hợp lý là tính công của họ ở mức tiền bạn sẽ phải trả nếu thuê người ngoài làm đúng việc đó, ghi thành dòng riêng "công lao động gia đình quy đổi". Lợi nhuận sau dòng này mới là phần thực sự do quán tạo ra, ngoài tiền công. Nếu sau khi trừ dòng này quán gần như hoà, nghĩa là cả nhà đang làm thuê cho chính mình với mức lương thị trường, điều đó không xấu nhưng người lập cần biết.
Có hai cách trình bày được chấp nhận. Cách thứ nhất đưa thẳng vào chi phí như bảng phía trên. Cách thứ hai để chi phí không có công chủ, nhưng ngay dưới bảng lãi lỗ ghi rõ: "Lợi nhuận 25 triệu đồng mỗi tháng chưa trừ công của chủ quán và một người nhà làm toàn thời gian, quy đổi khoảng 19 triệu đồng mỗi tháng." Điều không chấp nhận được là im lặng, để người đọc tự phát hiện.
Người nghỉ việc và chi phí thay người
Ngành ăn uống, bán lẻ có tỉ lệ nghỉ việc cao. Phụ bếp, phục vụ thường đổi chỗ làm sau vài tháng. Phương án cho cơ sở mới nên giả định ít nhất một đến hai lượt thay người trong năm đầu.
Mỗi lần thay người tốn tiền thật. Tiền đăng tin tuyển, những ngày làm thử vẫn trả lương mà năng suất thấp, đồ hỏng khi người mới chưa quen, và giờ của chủ để hướng dẫn. Giả định mỗi lượt thay người tốn khoảng nửa tháng lương của vị trí đó.
Giai đoạn mở cửa cần đào tạo trước. Thường phải trả lương cho nhân viên một đến hai tuần trước ngày khai trương để tập nấu, tập quy trình. Khoản này thuộc chi phí trước hoạt động, nên ghi vào vốn ban đầu.
Giữ người cũng có giá. Tăng lương sau sáu tháng, thưởng chuyên cần. Nếu phương án dựa vào việc giữ được thợ chính, ghi luôn chi phí giữ người.
Tỉ lệ chi phí nhân công trên doanh thu và cách đọc
Sau khi có tổng chi phí nhân công, chia cho doanh thu dự kiến. Quán anh Quang giả định doanh thu ổn định 220 triệu đồng mỗi tháng, chi phí nhân công gồm lương chủ và hệ số ngoài lương khoảng 55 nhân 1,2, tức 66 triệu, tỉ lệ khoảng 30%.
Con số này dùng để làm ba việc. Thứ nhất, so với các quán cùng loại mà bạn hỏi được; lệch quá xa thì kiểm lại số người hoặc doanh thu. Thứ hai, xem điều gì xảy ra khi doanh thu giảm: chi phí nhân công lương tháng không giảm theo, nên doanh thu giảm còn 170 triệu thì tỉ lệ lên khoảng 39%, ăn hết phần lãi. Thứ ba, quyết định cơ cấu: chuyển thêm một vị trí sang trả theo giờ làm chi phí linh hoạt hơn khi vắng khách, đổi lại khó giữ người hơn.
Đừng cắt bớt người trên giấy để tỉ lệ đẹp. Nếu phương án ghi năm người nhưng thực tế cần bảy, hoặc chủ sẽ kiệt sức sau ba tháng, hoặc chất lượng phục vụ tụt và doanh thu không đạt. Người đọc có kinh nghiệm sẽ hỏi: giờ trưa có bao nhiêu người đứng ở đâu, làm việc gì. Một bảng ca làm chi tiết là câu trả lời thuyết phục nhất.
Đoạn mẫu thuyết minh phần nhân sự
Phần nhân sự trong phương án của cơ sở nhỏ không cần dài, nhưng phải trả lời được bốn câu: bao nhiêu người, làm ca thế nào, trả lương ra sao, và ai lo việc gì khi chủ vắng mặt. Đoạn mẫu dưới đây có thể thay tên và số:
"Quán cơm Quang Ký hoạt động từ 7 giờ sáng đến 9 giờ tối, bán hai ca trưa và chiều. Quán sử dụng bốn lao động toàn thời gian (một nấu chính, hai phụ bếp, một thu ngân), hai lao động theo giờ trong ca trưa và một người giao hàng trả theo đơn có mức bảo đảm. Chủ quán trực tiếp quản lý, đi chợ và kiểm tra chất lượng món, lương chủ quy đổi 12 triệu đồng mỗi tháng đã tính vào chi phí. Tổng chi phí nhân công dự kiến khoảng 66 triệu đồng mỗi tháng, gồm lương và hệ số các khoản ngoài lương 1,2, tương đương khoảng 30% doanh thu ổn định. Khi nấu chính nghỉ, phụ bếp thứ nhất đảm nhận theo công thức đã chuẩn hoá. Nếu doanh thu ba tháng liên tiếp vượt 260 triệu đồng, quán bổ sung một phụ bếp."
Câu về người thay thế khi nấu chính nghỉ nghe nhỏ nhưng có ích: quán ăn phụ thuộc vào một đầu bếp là rủi ro người thẩm định hay hỏi. Câu cuối về mốc thêm người cho thấy chi phí nhân công được nghĩ theo doanh thu, không cứng một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có phải đóng bảo hiểm cho người làm thuê không?
Tuỳ người làm thuê có thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc theo quy định hiện hành hay không, dựa vào loại và thời hạn hợp đồng lao động. Quy định về đối tượng đã có thay đổi gần đây, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cơ sở hoạt động và ghi khoản này vào phương án nếu thuộc diện.
Lương chủ hộ trong phương án nên ghi bao nhiêu?
Ghi ở mức bạn sẽ phải trả nếu thuê một người quản lý làm đúng việc của chủ, theo mặt bằng lương ở khu vực. Không ghi quá cao để lợi nhuận bị kéo về âm, cũng không ghi bằng không. Ghi rõ đây là lương chủ quy đổi để người đọc hiểu.
Nhân viên bán thời gian tính chi phí thế nào?
Nhân số giờ làm mỗi ngày với đơn giá giờ và số ngày làm trong tháng. Nếu số giờ thay đổi theo lượng khách, xếp vào chi phí biến đổi và tính theo doanh thu từng tháng trong bảng 12 tháng, thay vì giữ cố định.
Có nên thuê ít người lúc đầu rồi thêm dần không?
Đó là cách nhiều cơ sở chọn để giữ chi phí cố định thấp khi doanh thu chưa ổn định. Trong phương án, ghi rõ mốc doanh thu nào thì thêm người và thêm vị trí nào, để bảng chi phí tháng sau phản ánh việc đó thay vì giữ nguyên số người cả năm.
Chi phí tuyển người trước khai trương ghi vào đâu?
Ghi vào chi phí trước hoạt động trong phần vốn đầu tư ban đầu, cùng với lương trả cho những ngày đào tạo trước khi mở cửa. Không nên dồn vào tháng đầu hoạt động vì sẽ làm tháng đó lỗ sâu hơn thực tế vận hành.