Bảng dự tính 12 tháng là bảng mỗi cột một tháng, mỗi dòng một khoản: doanh thu, chi phí biến đổi, chi phí cố định, lãi lỗ trong tháng và lãi lỗ luỹ kế, với doanh thu tăng dần những tháng đầu và lên xuống theo mùa. Nó trả lời câu hỏi mà bảng một tháng nhân 12 không trả lời được: cơ sở lỗ sâu nhất vào tháng nào, lỗ tới bao nhiêu và tới tháng nào mới gỡ lại.
Phần dưới đi theo đúng thứ tự lập: chọn các ô giả định, dựng khung dòng, điền doanh thu theo đường lên và mùa vụ, điền chi phí, rồi đọc bảng. Ví dụ là tiệm giặt sấy của chị Ngọc trong một khu nhà trọ đông công nhân, toàn bộ số liệu là giả định để minh hoạ cách lập.
Vì sao không lấy một tháng nhân 12
Cách làm nhanh là tính một tháng ổn định rồi nhân 12 ra doanh thu và lợi nhuận năm. Với tiệm giặt sấy của chị Ngọc, một tháng ổn định giả định doanh thu 60 triệu đồng, chi phí biến đổi 30% tức 18 triệu, chi phí cố định 30 triệu, lãi 12 triệu. Nhân 12 ra lãi năm 144 triệu. Con số đó đẹp, và gần như chắc chắn sai.
Sai vì ba lý do. Một là tháng đầu tiệm chưa có khách quen, doanh thu chỉ bằng một phần mức ổn định trong khi tiền thuê, lương đã phải trả đủ. Hai là nhu cầu giặt sấy lên xuống theo mùa: mùa mưa quần áo phơi không khô thì đông, sau Tết công nhân về quê thì vắng. Ba là những tháng lỗ đầu tiên phải lấy tiền từ đâu đó để bù, và bảng một tháng không cho thấy cần bao nhiêu.
Bảng 12 tháng của cùng tiệm đó, như phần dưới, cho lãi cả năm khoảng 98 triệu chứ không phải 144 triệu, và cho thấy ba tháng đầu cộng dồn lỗ khoảng 21 triệu. Người đọc phương án tin bảng thứ hai hơn hẳn, dù con số kém đẹp hơn, vì nó giống cách một cơ sở mới thật sự chạy. Với chính chủ cơ sở, con số 21 triệu đó còn quan trọng hơn con số lãi năm: đó là khoản phải chuẩn bị sẵn trước ngày mở cửa.
Khung dòng của bảng: đủ mà không rườm
Bảng cho cơ sở nhỏ không cần hàng chục dòng. Khung dưới đây đủ để người thẩm định đọc được và đủ để bạn tự kiểm, theo thứ tự từ trên xuống:
- Khối giả định đặt riêng ở đầu bảng tính: doanh thu tháng ổn định, đường lên doanh số theo phần trăm, hệ số mùa vụ từng tháng, tỉ lệ chi phí biến đổi, từng khoản chi phí cố định. Mọi ô bên dưới chỉ tham chiếu tới khối này.
- Doanh thu, tách theo nhóm nếu có nhiều nguồn: giặt sấy theo ký, giặt chăn mền, nhận giặt cho nhà trọ theo hợp đồng.
- Chi phí biến đổi: điện nước theo mẻ giặt, nước giặt, túi đựng, phí giao nhận.
- Lãi gộp: doanh thu trừ chi phí biến đổi.
- Chi phí cố định, mỗi khoản một dòng: tiền thuê, lương, khấu hao máy, phần mềm, chi phí khác.
- Lãi lỗ trước thuế trong tháng và lãi lỗ luỹ kế từ tháng mở cửa.
- Thuế dự tính và lãi lỗ sau thuế, nếu phương án cần trình bày tới mức đó.
Khối giả định đặt riêng là điểm quan trọng nhất. Khi người đọc hỏi "nếu doanh thu ổn định chỉ 50 triệu thì sao", bạn sửa một ô và cả bảng chạy lại, thay vì sửa tay mười hai cột rồi sót một cột. Người thẩm định có kinh nghiệm hay nhìn vào bảng có khối giả định rõ ràng để đánh giá người lập có hiểu số của mình hay không.
Thứ tự lập bảng, từ ô giả định tới dòng luỹ kế
Lập theo đúng thứ tự dưới đây thì bảng ít sai và dễ sửa. Ví dụ dùng số giả định của tiệm chị Ngọc, mở cửa từ tháng 3.
- Ghi doanh thu tháng ổn định: 60 triệu đồng, lấy từ số mẻ giặt dự kiến mỗi ngày nhân giá trung bình mỗi mẻ nhân số ngày mở cửa.
- Ghi đường lên doanh số: tháng thứ nhất 40%, thứ hai 55%, thứ ba 70%, thứ tư 85%, từ tháng thứ năm 100%.
- Ghi hệ số mùa vụ: tháng 7 đến tháng 9 là cao điểm mùa mưa, hệ số 1,15; tháng 1 trước Tết hệ số 1,25; tháng 2 sau Tết hệ số 0,7; các tháng khác 1,0.
- Doanh thu từng tháng bằng doanh thu ổn định nhân phần trăm đường lên nhân hệ số mùa. Tháng nào còn trong giai đoạn lên doanh số thì chỉ áp đường lên, để bảng khỏi cộng dồn hai lần lạc quan.
- Chi phí biến đổi bằng 30% doanh thu từng tháng; chi phí cố định 30 triệu đồng mỗi tháng gồm thuê 12 triệu, lương hai người 14 triệu, khấu hao máy 3 triệu, chi phí khác 1 triệu.
- Tính lãi lỗ tháng và cộng dồn luỹ kế. Đánh dấu tháng có luỹ kế âm sâu nhất và tháng luỹ kế bắt đầu dương.
Sáu bước này làm trong một buổi tối nếu khối giả định đã có nguồn. Phần mất thời gian thật sự là đi đếm khách và hỏi giá ở bước một, không phải điền bảng.
Bảng mẫu 12 tháng với số giả định
Đơn vị triệu đồng, tất cả là số giả định. Cột "Ghi chú" giải thích vì sao tháng đó lên hay xuống, đây là cột người đọc hay nhìn nhất.
| Tháng | Doanh thu | Chi phí biến đổi | Chi phí cố định | Lãi lỗ tháng | Luỹ kế | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 3 | 24 | 7,2 | 30 | -13,2 | -13,2 | Mới mở, 40% |
| 4 | 33 | 9,9 | 30 | -6,9 | -20,1 | 55% |
| 5 | 42 | 12,6 | 30 | -0,6 | -20,7 | 70%, luỹ kế sâu nhất |
| 6 | 51 | 15,3 | 30 | 5,7 | -15,0 | 85% |
| 7 | 69 | 20,7 | 30 | 18,3 | 3,3 | Đủ mức, mùa mưa |
| 8 | 69 | 20,7 | 30 | 18,3 | 21,6 | Mùa mưa |
| 9 | 69 | 20,7 | 30 | 18,3 | 39,9 | Mùa mưa |
| 10 | 60 | 18 | 30 | 12 | 51,9 | Tháng thường |
| 11 | 60 | 18 | 30 | 12 | 63,9 | Tháng thường |
| 12 | 60 | 18 | 30 | 12 | 75,9 | Tháng thường |
| 1 | 75 | 22,5 | 30 | 22,5 | 98,4 | Trước Tết |
| 2 | 42 | 12,6 | 30 | -0,6 | 97,8 | Sau Tết, công nhân về quê |
| Cả năm | 654 | 196,2 | 360 | 97,8 | Trước thuế, trước lãi vay |
Đọc nhanh bảng: năm đầu lãi trước thuế khoảng 98 triệu, thấp hơn một phần ba so với cách nhân 12; tháng 5 là điểm luỹ kế âm sâu nhất, khoảng 21 triệu; tháng 7 luỹ kế mới dương. Tháng 2 năm sau lại lỗ nhẹ dù tiệm đã chạy gần một năm, chi tiết mà phương án nhân 12 không bao giờ cho thấy.
Viết bảng thành câu chữ trong phần thuyết minh
Bảng số đứng một mình thì người đọc phải tự rút ra kết luận, và họ có thể rút ra kết luận khác bạn. Ngay dưới bảng 12 tháng nên có ba bốn câu nói thẳng những điều quan trọng nhất: lãi cả năm bao nhiêu, lỗ luỹ kế sâu nhất bao nhiêu vào tháng nào, tháng nào bắt đầu gỡ lại, tháng nào rủi ro nhất trong năm.
Đoạn mẫu cho tiệm của chị Ngọc: "Theo kịch bản chính, tiệm giặt sấy Ngọc An đạt lãi trước thuế khoảng 98 triệu đồng trong 12 tháng đầu. Bốn tháng đầu doanh thu tăng dần từ 40% đến 85% mức ổn định; lỗ luỹ kế sâu nhất khoảng 21 triệu đồng vào tháng thứ ba, được bù bằng khoản vốn lưu động 30 triệu đồng chủ hộ để riêng. Luỹ kế dương từ tháng thứ năm nhờ mùa mưa. Tháng sau Tết là tháng yếu nhất trong năm, doanh thu dự kiến chỉ bằng 70% tháng thường, tiệm sẽ giảm một ca làm để giữ chi phí."
Đoạn này làm hai việc. Nó cho người đọc bận một bản tóm tắt có số, không cần dò từng cột. Và nó cho thấy chủ cơ sở đã nhìn ra điểm yếu của chính phương án và có cách xử lý, điều mà người thẩm định coi trọng hơn một con số lãi lớn. Tránh những câu chung chung như "phương án có hiệu quả cao, khả năng sinh lời tốt", vì câu đó không nói được gì mà bảng chưa nói.
Ba khoản hay bị bỏ ra ngoài bảng
Thuế. Bảng trên dừng ở lãi trước thuế. Nếu phương án dùng để vay vốn hoặc gọi góp vốn, cần thêm dòng thuế dự tính theo cách tính mà cơ sở đang áp dụng, và ghi rõ là ước tính, cần đối chiếu với cơ quan thuế nơi đăng ký.
Tiền lãi và tiền gốc khoản vay. Lãi vay là chi phí, nằm trong bảng lãi lỗ; tiền gốc trả hàng tháng không phải chi phí nhưng là tiền ra khỏi túi, nằm ở bảng dòng tiền. Nhiều phương án gộp cả hai vào chi phí, hoặc bỏ sót cả hai.
Dự phòng. Một dòng dự phòng nhỏ cho sửa máy, hàng hư, khách bồi thường đồ giặt hỏng. Với tiệm giặt sấy, khoản đền đồ cho khách là chi phí có thật, không hiếm như người mới mở hay nghĩ.
Công của chủ. Nếu chị Ngọc trực tiệm mà không có dòng lương, lãi 98 triệu thực chất là tiền công cả năm của chị. Ghi rõ điều này trong phần thuyết minh để người đọc không hiểu nhầm hiệu quả của cơ sở.
Danh sách tự kiểm trước khi đưa bảng vào phương án
Mười phút soát theo danh sách này tránh được phần lớn câu hỏi lại:
- Tổng doanh thu cả năm trong bảng khớp với con số ghi ở phần tóm tắt và phần thuyết minh.
- Không ô nào bị gõ số tay đè lên công thức; mọi tháng đều tính từ khối giả định.
- Tháng mở cửa thực tế khớp với tiến độ chuẩn bị ghi ở phần khác, ví dụ sửa mặt bằng xong tháng 2 thì không thể có doanh thu tháng 2.
- Mỗi hệ số mùa vụ có một câu giải thích trong ghi chú.
- Chi phí biến đổi tăng giảm theo doanh thu từng tháng, không đứng yên.
- Tháng luỹ kế âm sâu nhất được nêu ra và có nguồn tiền để bù trong phần nguồn vốn.
- Đơn vị ghi rõ ở đầu bảng; không trộn triệu đồng với nghìn đồng.
Nếu bảng được dùng cho hồ sơ vay, chuẩn bị thêm một bản kịch bản thấp, ví dụ doanh thu ổn định giảm 20%, và xem luỹ kế có còn dương trước hết năm đầu không. Câu hỏi này gần như chắc chắn được đặt ra, có bảng sẵn thì trả lời nhanh và gọn.
Câu hỏi thường gặp
Bảng 12 tháng nên bắt đầu từ tháng 1 hay từ tháng mở cửa?
Nên bắt đầu từ tháng mở cửa thực tế, vì đường lên doanh số tính theo tháng hoạt động. Nếu người nhận yêu cầu theo năm dương lịch, giữ bảng theo tháng hoạt động rồi thêm một dòng cộng theo năm dương lịch bên dưới.
Có cần lập bảng cho năm thứ hai, thứ ba không?
Với phương án vay vốn hoặc góp vốn kéo dài nhiều năm thì cần, nhưng năm thứ hai trở đi có thể lập theo quý hoặc theo năm. Chỉ năm đầu cần chi tiết theo tháng vì đó là giai đoạn thiếu tiền và nhiều biến động nhất.
Hệ số mùa vụ lấy từ đâu khi chưa từng kinh doanh?
Hỏi hai ba chủ cơ sở cùng ngành trong khu vực xem tháng nào đông, tháng nào vắng và chênh nhau khoảng bao nhiêu. Ghi hệ số dạng giả định, kèm một câu nguồn. Hệ số thận trọng tốt hơn hệ số cao.
Chi phí sửa sang mặt bằng trước khi mở có đưa vào tháng đầu không?
Không nên dồn hết vào tháng đầu vì sẽ làm tháng đó lỗ rất sâu, trông như kinh doanh kém. Khoản này thuộc vốn đầu tư ban đầu, đưa vào bảng chi phí dưới dạng khấu hao hoặc phân bổ đều theo thời hạn thuê.
Bảng dự tính có cần khớp với sổ sách sau khi mở cửa không?
Bảng là dự tính nên sẽ lệch, nhưng nên giữ cùng khung dòng với sổ thu chi thực tế. Mỗi tháng đặt hai con số cạnh nhau, bạn thấy khoản nào lệch nhiều nhất và sửa giả định cho các tháng sau.