Phần vận hành cho người đọc thấy cơ sở thật sự chạy thế nào mỗi ngày: làm ở đâu, ai làm, hàng lấy từ đâu, máy móc gì, tiền được giữ và ghi chép ra sao. Đây cũng là nơi sinh ra phần lớn khoản chi phí trong bảng tài chính, nên viết sơ sài phần này thì phần chi phí cũng thiếu theo.
Người đọc hồ sơ thường dùng phần vận hành để thử xem chủ cơ sở có hình dung được công việc hay chỉ có ý tưởng. Một lịch làm việc từng giờ, một bảng người làm có ca và lương, một danh sách nhà cung cấp có chu kỳ đặt hàng, ba thứ đó nói nhiều hơn mọi đoạn văn tả quyết tâm.
Mặt bằng: những thông tin phải có
Mặt bằng thường là khoản chi cố định lớn nhất và là thứ khó đổi nhất sau khi đã ký. Phần vận hành nên ghi đủ các thông tin sau:
| Thông tin | Cách ghi mẫu (giả định) | Vì sao người đọc cần |
|---|---|---|
| Vị trí | Mặt tiền đường nội bộ, cách cổng chợ khoảng 100 mét | Đối chiếu với phần khách hàng |
| Diện tích, kết cấu | Ngang 4 mét, sâu 12 mét, một trệt, có gác lửng làm kho | Kiểm xem có đủ chỗ cho máy, khách, kho |
| Hình thức sử dụng | Thuê ba năm, đã ký thoả thuận, đặt cọc hai tháng | Đánh giá độ ổn định và khoản tiền nằm chết |
| Giá thuê và điều chỉnh | Giá giả định 8 triệu mỗi tháng, tăng 5% từ năm thứ ba | Khớp với bảng chi phí |
| Sửa chữa cần làm | Làm lại bếp, ống thoát nước, sơn, bảng hiệu | Khớp với bảng vốn đầu tư |
| Điện, nước | Điện ba pha hay một pha, đồng hồ riêng hay chung | Ước chi phí và rủi ro tranh chấp |
Đoạn mẫu giả định: Quán bún của chị Thảo đặt tại mặt bằng thuê ngang 4 mét, sâu 12 mét, mặt tiền đường nội bộ cách cổng chợ khoảng 100 mét; thuê ba năm, đã đặt cọc hai tháng; bếp đặt phía sau, phía trước kê 12 bàn nhỏ; điện một pha, đồng hồ riêng.
Nếu mặt bằng là nhà của gia đình, vẫn nên ghi rõ, và cân nhắc tính một khoản tiền thuê tương đương vào chi phí để biết cơ sở có thật sự có lãi hay chỉ có lãi nhờ không trả tiền nhà.
Nhân sự: bảng người làm
Bảng nhân sự nên đủ để người đọc đếm được người, đối chiếu được giờ mở cửa và cộng được tổng lương. Ví dụ dưới đây cho quán bún buổi sáng của chị Thảo, số liệu giả định:
| Vị trí | Số người | Giờ làm | Lương giả định mỗi tháng | Ai đảm nhận |
|---|---|---|---|---|
| Nấu chính | 1 | 4 giờ đến 11 giờ | Lương chủ, 9 triệu | Chị Thảo |
| Phụ bếp, rửa | 1 | 4 giờ 30 đến 11 giờ | 6 triệu | Thuê ngoài |
| Bưng bê, thu tiền | 1 | 6 giờ đến 10 giờ 30 | 4 triệu | Con gái chị Thảo, buổi sáng trước giờ học |
| Đi chợ, sơ chế | 1 | 3 giờ đến 5 giờ | Không lương | Chồng chị Thảo |
Có hai điểm người đọc sẽ hỏi ngay. Thứ nhất, lương của chủ có được tính không; nên tính, dù chủ không rút tiền đều đặn. Thứ hai, người nhà làm không lương thì chuyện gì xảy ra nếu họ không làm nữa; nên ghi trong phần rủi ro khoản lương phải trả nếu thuê người thay.
Nguồn hàng và nguyên liệu
Ghi ít nhất hai nguồn cho mỗi nguyên liệu chính. Một nguồn duy nhất là một rủi ro. Không cần tên thật của nhà cung cấp trong thân bài, chỉ cần mô tả loại nguồn: đại lý cấp một ở chợ đầu mối, lò mổ trong vùng, nhà vườn quen.
Ghi chu kỳ đặt và cách thanh toán. Đặt hằng ngày hay hằng tuần, trả tiền ngay hay được nợ bao nhiêu ngày. Chi tiết này quyết định cơ sở phải giữ bao nhiêu tiền mặt để quay vòng, phần tài chính sẽ dùng tới.
Ghi mức tồn kho dự kiến. Hàng khô có thể trữ một tuần, hàng tươi trữ một ngày. Với tạp hoá, cửa hàng vật tư, tồn kho là khoản vốn lớn nên phải ước bằng tiền.
Ghi biến động giá đã biết. Thịt heo, rau xanh, vải, gỗ đều có lúc lên lúc xuống. Một câu như “giá thịt từng dao động khoảng 20% trong năm qua theo quan sát của cơ sở” giúp phần độ nhạy sau này có căn cứ.
Một ngày làm việc ở cơ sở
Lịch một ngày là cách nhanh nhất để người đọc hình dung cơ sở. Viết theo giờ, ngắn gọn. Ví dụ giả định của quán bún chị Thảo:
- 3 giờ: chồng chị Thảo đi chợ đầu mối lấy thịt, xương, rau; đặt rau qua điện thoại từ tối trước.
- 4 giờ: chị Thảo và phụ bếp ninh nước dùng, sơ chế thịt, chuẩn bị rau.
- 6 giờ: mở bán, con gái bưng bê và thu tiền, chị Thảo đứng nồi.
- 7 giờ đến 8 giờ 30: giờ đông nhất, dự kiến khoảng 60% số tô trong ngày.
- 10 giờ 30: dọn hàng, rửa nồi, ghi sổ bán hàng và tiền mặt cuối buổi.
- 14 giờ: chị Thảo kiểm hàng tồn, gọi đặt hàng khô cho hôm sau nếu thiếu.
Lịch này cho người đọc biết công suất thật nằm ở khoảng ba tiếng buổi sáng. Nếu phần tài chính dự kiến bán 200 tô mà quán chỉ có 12 bàn, người đọc sẽ tự tính và thấy khó khả thi; tốt hơn bạn tự tính trước.
Đây chính là câu hỏi gốc của cả phần vận hành: với mặt bằng, con người, nguồn hàng và máy móc đã kể, cơ sở có làm ra và bán được đúng số lượng phần tài chính dự kiến không. Lịch một ngày là nơi câu hỏi đó lộ rõ nhất, nên viết xong hãy nhân thử số bàn, số thợ, số giờ đông khách và so với con số doanh thu.
Máy móc, thiết bị và dụng cụ
Liệt kê thiết bị chính, số lượng, tình trạng mới hay cũ, và giá giả định. Danh sách này phải khớp từng dòng với bảng vốn đầu tư. Những điều nên có:
- Thiết bị chính quyết định công suất: lò, bếp, máy may, máy giặt, ghế cắt tóc, ghi rõ công suất.
- Thiết bị phụ: tủ lạnh, tủ trưng bày, bàn ghế, quạt, gom thành một dòng nếu giá trị nhỏ.
- Thiết bị mua cũ: ghi tuổi máy, tình trạng, có ai kiểm tra trước khi mua.
- Tuổi thọ ước tính: để phần tài chính tính khấu hao và biết khi nào phải thay.
- Bảo trì: ai sửa khi hỏng, mất bao lâu, có máy dự phòng không.
Một chi tiết hay bị quên: thiết bị quyết định công suất mà hỏng thì cả cơ sở dừng. Ghi một câu về cách xử lý, ví dụ có thợ quen sửa trong ngày, giúp phần rủi ro gọn hơn nhiều. Với máy mua trả góp hoặc thuê theo tháng, ghi rõ hình thức đó, vì nó đổi cách tính ở cả bảng vốn lẫn bảng chi phí: máy thuê không cần vốn ban đầu nhưng tốn tiền đều mỗi tháng.
Sổ sách và giữ tiền
Người đọc hồ sơ, nhất là nơi cho vay, muốn biết tiền của cơ sở được ghi chép thế nào. Với hộ kinh doanh nhỏ, chỉ cần vài dòng rõ ràng:
- Ai ghi sổ bán hàng, ghi hằng ngày hay hằng tuần, ghi bằng sổ tay hay phần mềm bán hàng.
- Tiền mặt cuối ngày được kiểm và cất ở đâu, ai giữ.
- Có tách tài khoản của cơ sở với tài khoản chi tiêu gia đình không.
- Hoá đơn, chứng từ mua hàng được lưu thế nào.
- Nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh được thực hiện theo cách nào và ai lo.
Tách tiền cơ sở khỏi tiền nhà là điều nhiều hộ kinh doanh chưa làm. Ghi rõ là đã tách, hoặc sẽ tách từ ngày mở cửa, là một điểm cộng nhỏ nhưng có thật, vì nó giúp số liệu sau này đáng tin.
Nếu cơ sở đã chạy được một thời gian, ghi thêm sổ sách đã giữ được bao lâu và có thể đưa trích đoạn vào phụ lục. Vài tháng sổ bán hàng thật là thứ chứng minh năng lực quản lý thuyết phục hơn mọi câu tự giới thiệu.
Cơ sở sản xuất: thêm bảng quy trình
Xưởng may, xưởng mộc, cơ sở làm bánh tráng, làm nước chấm đều cần thêm một bảng quy trình. Bảng này cho người đọc thấy sản lượng đến từ đâu và chỗ nào là nút thắt. Ví dụ giả định cho xưởng may gia công nhỏ của cô Ngân:
| Công đoạn | Người, máy | Năng lực mỗi ngày | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cắt vải | 1 thợ, 1 bàn cắt | Khoảng 300 bộ | Không phải nút thắt |
| May ráp | 6 thợ, 6 máy may | Khoảng 150 bộ | Nút thắt chính của xưởng |
| Vắt sổ, đính nút | 2 thợ, 2 máy | Khoảng 200 bộ | Có thể dồn ca khi cần |
| Kiểm hàng, ủi, đóng gói | 2 người | Khoảng 180 bộ | Hàng lỗi dự kiến khoảng 3% |
Từ bảng này, sản lượng tối đa của xưởng là khoảng 150 bộ mỗi ngày, bị giới hạn ở khâu may ráp. Phần tài chính tính theo sản lượng nào thì phải thấp hơn con số này, và nếu muốn tăng sản lượng, phần vận hành phải nói rõ sẽ thêm máy may hay thêm ca.
Lỗi hay gặp ở phần vận hành
Công suất không đủ cho doanh thu. Phần tài chính tính bán nhiều hơn số mà người, máy và chỗ ngồi làm ra được. Đây là lỗi người đọc tự tính ra nhanh nhất, chỉ cần nhân số bàn với số lượt khách mỗi giờ.
Thiếu người cho những giờ đông. Bảng nhân sự đủ người cho giờ vắng nhưng giờ đông chỉ có một người vừa nấu vừa thu tiền. Người đọc sẽ hỏi khách phải chờ bao lâu.
Mặt bằng tả một đằng, hợp đồng thuê một nẻo. Diện tích, thời hạn, giá thuê ghi trong phần vận hành khác với thoả thuận thuê ở phụ lục. Lệch nhỏ cũng khiến người đọc phải kiểm lại mọi thứ khác.
Không có người thay thế. Mọi việc dồn vào chủ cơ sở, không ai thay khi chủ ốm. Một dòng về người dự phòng đủ để xoá câu hỏi này.
Thiết bị quá sức hoặc quá yếu. Mua lò công suất lớn gấp ba nhu cầu làm tiền vốn nằm chết; mua máy cũ yếu không đủ chạy giờ cao điểm. Ghi công suất máy cạnh sản lượng dự kiến để người đọc thấy hai số khớp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Phần vận hành và phần sản phẩm khác nhau thế nào?
Phần sản phẩm nói khách mua gì và giá bao nhiêu. Phần vận hành nói cơ sở làm ra và giao những thứ đó thế nào: ai làm, ở đâu, hàng từ đâu, máy gì. Một bên nhìn từ phía khách, một bên nhìn từ bên trong cơ sở.
Chưa thuê được mặt bằng thì viết phần vận hành ra sao?
Ghi mặt bằng dự kiến với tiêu chí cụ thể: khu vực, diện tích tối thiểu, mức giá thuê tối đa. Phần tài chính dùng mức giá thuê tối đa để tính. Khi đã ký được thì cập nhật và đưa thoả thuận thuê vào phụ lục.
Có cần nêu tên nhà cung cấp không?
Trong thân phương án chỉ cần mô tả loại nguồn hàng. Nếu đã có thoả thuận hoặc báo giá, có thể đưa vào phụ lục. Người đọc quan tâm đến việc nguồn hàng ổn định và có nguồn thay thế hơn là cái tên cụ thể.
Người nhà làm không lương có cần ghi vào bảng nhân sự không?
Nên ghi, vì họ là một phần công suất của cơ sở. Đồng thời nên ghi chú khoản lương phải trả nếu thuê người khác làm thay, để người đọc thấy lợi nhuận sẽ thay đổi ra sao khi người nhà không còn làm.
Cơ sở sản xuất cần thêm gì vào phần vận hành?
Cần thêm quy trình sản xuất theo từng công đoạn, công suất mỗi ngày hoặc mỗi tháng, định mức nguyên liệu cho một đơn vị sản phẩm, cách kiểm tra chất lượng và cách xử lý hàng lỗi. Những thông tin này là căn cứ cho giá vốn trong phần tài chính.