Phương án mở rộng của cơ sở đang hoạt động khác phương án của người mới mở ở một điểm lớn: bạn đã có số liệu thật, và người đọc sẽ dùng số liệu đó làm thước đo cho mọi con số dự kiến. Bố cục vì thế phải có thêm phần kết quả hoạt động thời gian qua, và phải tách bạch phần cơ sở đang có với phần tăng thêm nhờ việc mở rộng.
Nhiều chủ cơ sở viết phương án mở rộng như thể mở một cơ sở mới tinh, bỏ qua mấy năm làm ăn thật, hoặc ngược lại trộn chung doanh thu cũ và mới đến mức không ai biết việc mở rộng mang lại thêm bao nhiêu. Dưới đây là bố cục đề xuất, cách trình bày số liệu quá khứ, cách tách phần tăng thêm, và những ảnh hưởng của việc mở rộng lên chính cơ sở hiện tại. Ví dụ dùng số giả định của một xưởng may gia công nhỏ, để bạn thấy các phần nối với nhau thế nào.
Điểm khác cốt lõi: có quá khứ để đối chiếu
Người mới mở chỉ có giả định. Cơ sở đang chạy có doanh thu thật, chi phí thật, khách quen thật, và có cả những tháng khó khăn thật. Đây là lợi thế lớn nhất của phương án mở rộng, nhưng cũng là cái thước người đọc sẽ đặt cạnh mọi con số bạn đưa ra.
Nếu doanh thu bình quân mấy năm qua khoảng 80 triệu mỗi tháng, phương án dự kiến sau mở rộng lên 120 triệu cần lời giải thích rõ: thêm bao nhiêu công suất, khách mới từ đâu, đã có đơn hàng nào chưa. Dự kiến lên 250 triệu thì cần lời giải thích rất mạnh, nếu không người đọc sẽ coi cả phần tài chính là lạc quan quá mức.
Quá khứ cũng cho thấy cách chủ cơ sở xử lý khó khăn. Một năm doanh thu giảm vì mất khách lớn mà cơ sở vẫn trả đủ lương, đủ nợ, nói lên nhiều điều hơn mọi lời cam kết. Đừng giấu những năm xấu; trình bày chúng kèm việc đã làm để vượt qua.
Bố cục đề xuất so với phương án mở mới
Bố cục phương án mở rộng giữ khung chung nhưng đổi trọng tâm ở vài mục. Bảng sau so từng mục:
| Mục | Phương án mở mới | Phương án mở rộng |
|---|---|---|
| Tóm tắt | Việc định làm, vốn, dự kiến | Kết quả hiện tại trước, rồi việc mở rộng và kết quả dự kiến |
| Chủ cơ sở | Kinh nghiệm trước đây | Quá trình phát triển của chính cơ sở, đội ngũ hiện có |
| Kết quả hoạt động | Không có | Mục mới: doanh thu, chi phí, lãi, nợ của hai đến ba năm hoặc các quý gần nhất |
| Sản phẩm, thị trường | Toàn bộ | Tập trung vào phần mới: sản phẩm mới, khách mới, khu vực mới |
| Vận hành | Toàn bộ | Phần thay đổi: thêm máy, thêm người, thêm mặt bằng, và ảnh hưởng lên hiện tại |
| Tài chính | Toàn bộ dự kiến | Ba lớp: hiện tại, phần tăng thêm, tổng sau mở rộng |
| Rủi ro | Rủi ro mở mới | Thêm rủi ro làm hỏng phần đang chạy tốt |
Mục “kết quả hoạt động” nên đặt ngay sau phần chủ cơ sở, trước phần sản phẩm. Người đọc cần thấy nền móng trước khi nghe về tầng mới.
Trình bày kết quả hoạt động thời gian qua
Bảng kết quả không cần phức tạp, nhưng phải có nguồn: sổ sách, sao kê, tờ khai thuế. Ví dụ giả định cho xưởng may gia công của cô Ngân, bốn quý gần nhất, đơn vị triệu đồng:
| Quý | Doanh thu | Chi phí | Lãi trước thuế | Số đơn hàng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Quý 1 | 540 | 470 | 70 | 18 | Mùa đồng phục học sinh |
| Quý 2 | 310 | 290 | 20 | 11 | Thấp điểm |
| Quý 3 | 620 | 530 | 90 | 21 | Cao điểm, phải từ chối 3 đơn |
| Quý 4 | 450 | 400 | 50 | 15 | Đồng phục công ty cuối năm |
Dòng ghi chú ở quý 3 là chi tiết quý nhất của bảng: xưởng đã phải từ chối đơn vì không đủ công suất. Đây chính là lý do của việc mở rộng, được chứng minh bằng số liệu thật chứ không phải lời dự đoán. Nếu có giấy tờ cho những đơn bị từ chối, như tin nhắn hoặc thư hỏi đặt hàng, đưa vào phụ lục.
Tách phần tăng thêm khỏi phần đang có
Phần tài chính của phương án mở rộng nên có ba lớp số: cơ sở hiện tại nếu không mở rộng, phần tăng thêm nhờ mở rộng, và tổng sau mở rộng. Lớp thứ hai là lớp quan trọng nhất, vì nó cho biết khoản vốn bỏ ra mang lại bao nhiêu.
Ví dụ giả định: xưởng của cô Ngân hiện có lãi trước thuế khoảng 230 triệu mỗi năm. Mua thêm bốn máy may và thuê thêm bốn thợ, tổng vốn giả định 160 triệu, dự kiến nhận thêm phần đơn hàng đang phải từ chối. Phần tăng thêm dự kiến: doanh thu thêm khoảng 400 triệu mỗi năm, chi phí thêm khoảng 330 triệu gồm lương thợ, vải chỉ, điện, khấu hao máy mới, lãi tăng thêm khoảng 70 triệu.
Nhìn ba lớp như vậy, người đọc thấy ngay phần tăng thêm cần khoảng hơn hai năm để thu hồi khoản vốn bỏ ra theo giả định, và thấy cơ sở hiện tại vẫn có lãi riêng để đỡ nếu phần mở rộng chạy chậm. Nếu chỉ trình bày tổng sau mở rộng, hai thông tin này bị trộn lẫn và người đọc phải tự tách, thường theo cách bất lợi cho bạn.
Các kiểu mở rộng và phần cần nhấn
Mở rộng có nhiều kiểu, mỗi kiểu khiến người đọc chú ý vào một chỗ khác. Bảng sau giúp bạn biết nên dồn chữ vào phần nào:
| Kiểu mở rộng | Ví dụ giả định | Phần cần nhấn |
|---|---|---|
| Thêm công suất tại chỗ | Thêm máy may, thêm lò, thêm ghế | Bằng chứng đang thiếu công suất: đơn bị từ chối, khách phải chờ |
| Mở thêm điểm bán | Chi nhánh thứ hai cách tiệm cũ vài cây số | Người điều hành điểm mới, khách ở khu mới, ảnh hưởng lên tiệm cũ |
| Thêm sản phẩm mới | Tiệm bánh thêm đồ uống, xưởng mộc thêm hàng nội thất nhỏ | Ai đã mua thử, cần thêm kỹ năng và giấy phép gì |
| Bán sang kênh mới | Từ bán lẻ sang bán sỉ, từ bán tại chỗ sang giao hàng | Giá bán sỉ, công nợ của khách sỉ, chi phí giao hàng |
| Chuyển mặt bằng lớn hơn | Từ nhà thuê nhỏ sang xưởng thuê rộng hơn | Thời gian gián đoạn khi chuyển, khách có theo sang không |
Kiểu bán sang kênh mới thường bị đánh giá thấp rủi ro nhất. Khách sỉ hay trả chậm, nên doanh thu tăng mà tiền mặt có khi lại giảm trong mấy tháng đầu. Bảng dòng tiền của phương án phải thể hiện được độ trễ này.
Ảnh hưởng của mở rộng lên cơ sở hiện tại
Chủ cơ sở bị kéo mỏng. Mở chi nhánh thứ hai nghĩa là chủ không còn đứng ở tiệm cũ cả ngày. Phương án phải nói ai trông tiệm cũ, người đó đã làm được bao lâu.
Vốn lưu động bị chia. Tiền nhập hàng của cơ sở cũ có thể bị dùng tạm cho cơ sở mới. Bảng dòng tiền phải gộp cả hai để thấy có tháng nào cả hai cùng thiếu.
Ăn khách của chính mình. Chi nhánh mới mở quá gần có thể lấy khách của tiệm cũ thay vì có khách mới. Nêu khoảng cách và lý do tin rằng khách ở khu mới khác khách ở khu cũ.
Thợ giỏi bị điều sang chỗ mới. Đưa người giỏi nhất sang chi nhánh mới để chạy cho nhanh có thể làm chất lượng ở cơ sở cũ giảm. Ghi kế hoạch đào tạo người thay.
Nợ cũ chưa trả xong. Nếu cơ sở đang có khoản vay, phương án phải ghi rõ dư nợ, lịch trả, và bảng dòng tiền phải tính cả nợ cũ lẫn nợ mới.
Đoạn mẫu: lý do mở rộng viết bằng số
Phần lý do mở rộng thường được viết bằng những câu như “nhu cầu thị trường tăng cao”, “cơ sở muốn phát triển hơn nữa”. Người đọc bỏ qua những câu đó. Đoạn sau viết cho trường hợp giả định xưởng may cô Ngân, để bạn thấy lý do hoàn toàn nói được bằng số, lấy từ chính sổ đơn hàng của xưởng:
Trong bốn quý gần nhất, xưởng nhận 65 đơn hàng và phải từ chối 7 đơn, chủ yếu trong quý 3 khi các trường và công ty đặt đồng phục cùng lúc. Công suất hiện tại khoảng 150 bộ mỗi ngày, bị giới hạn ở khâu may ráp với sáu máy. Thêm bốn máy và bốn thợ dự kiến nâng công suất khâu may ráp lên khoảng 250 bộ mỗi ngày; khi đó khâu cắt và hoàn thiện vẫn đủ sức mà không phải đầu tư thêm. Xưởng dự kiến nhận được phần lớn số đơn đang phải từ chối, không tính thêm khách mới trong năm đầu.
Đoạn này chỉ dài hơn trăm chữ nhưng có đủ: bằng chứng thiếu công suất, nút thắt ở đâu, mở rộng giải quyết đúng nút thắt đó, và giả định doanh thu thận trọng vì chỉ dựa trên khách đã có.
Lỗi hay gặp ở phương án mở rộng
Những lỗi dưới đây khiến người đọc nghi ngờ phương án dù cơ sở hiện tại đang làm ăn tốt:
- Bỏ qua số liệu quá khứ, viết như cơ sở mới mở.
- Số liệu quá khứ trong phương án khác số trên sổ sách hoặc tờ khai thuế.
- Dự kiến tăng trưởng gấp nhiều lần mức đã từng đạt mà không có căn cứ mới như hợp đồng, đơn hàng.
- Chỉ trình bày tổng sau mở rộng, không tách phần tăng thêm.
- Không nhắc khoản nợ đang có.
- Không nói ai điều hành cơ sở cũ khi chủ chuyển sang lo phần mới.
- Giấu những năm làm ăn kém thay vì giải thích.
Lỗi thứ hai là lỗi nặng nhất. Khi số trong phương án đẹp hơn số đã kê khai, người đọc sẽ đặt câu hỏi về độ tin cậy của mọi con số khác. Dùng đúng số đã có trên giấy tờ, và nếu có chênh lệch vì lý do chính đáng, giải thích rõ.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở hoạt động bao lâu thì nên trình bày kết quả quá khứ?
Từ sáu tháng trở lên đã nên trình bày, theo tháng hoặc theo quý. Cơ sở chạy từ hai năm trở lên nên trình bày theo năm kèm các quý gần nhất. Dù ngắn, số liệu thật vẫn có giá trị hơn mọi dự kiến.
Sổ sách không đầy đủ thì trình bày kết quả thế nào?
Dùng những nguồn có được: sao kê tài khoản, thông báo thuế, hoá đơn mua hàng, ghi chép bán hàng. Ghi rõ nguồn của từng con số và mức độ chắc chắn. Đồng thời nên bắt đầu giữ sổ đầy đủ ngay từ bây giờ, vì phương án sau sẽ cần.
Mở chi nhánh mới có cần lập phương án riêng cho chi nhánh không?
Nên trình bày chi nhánh như một phần tăng thêm, có bảng doanh thu, chi phí riêng, rồi gộp với cơ sở cũ trong bảng dòng tiền chung. Nếu chi nhánh có người góp vốn riêng thì có thể cần thêm một phương án riêng cho họ.
Mua thêm máy để thay máy cũ có phải là mở rộng không?
Nếu chỉ thay máy cũ mà công suất không đổi, đó là đầu tư thay thế, phương án tập trung vào chi phí tiết kiệm được và rủi ro tránh được. Nếu máy mới làm tăng công suất, phần tăng thêm được trình bày như một việc mở rộng.
Có nên đưa kế hoạch mở rộng nhiều giai đoạn vào một phương án?
Chỉ nên tính chi tiết giai đoạn đang xin vốn. Các giai đoạn sau có thể nhắc ngắn trong một đoạn về hướng đi, ghi rõ chỉ thực hiện khi giai đoạn trước đạt kết quả nhất định, và không đưa vào phần tính khả năng trả nợ.
Phương án mở rộng cần nêu khoản nợ đang có đến mức nào?
Nêu đủ: còn nợ ai, dư nợ bao nhiêu, mỗi tháng trả bao nhiêu, trả tới khi nào. Không cần tên nơi cho vay nếu không được hỏi. Bảng dòng tiền phải tính cả khoản trả nợ cũ, vì người đọc sẽ tự cộng vào nếu bạn bỏ sót.