Một phương án kinh doanh cho cơ sở nhỏ cần chín mục: tóm tắt, thông tin chủ cơ sở, sản phẩm hoặc dịch vụ, khách hàng và thị trường, cách vận hành, kế hoạch triển khai, tài chính, rủi ro, và phụ lục. Thiếu mục nào thì người đọc sẽ tự hỏi đúng câu mà mục đó lẽ ra phải trả lời, và họ thường hỏi theo hướng bất lợi cho bạn.
Bố cục không phải chuyện hình thức. Người đọc hồ sơ lật phương án theo một thứ tự quen tay, tìm những con số và lời cam kết ở những chỗ quen thuộc. Đặt đúng chỗ thì họ đọc nhanh và tin hơn; đặt lộn xộn thì một phương án có nội dung tốt vẫn bị đánh giá là làm ẩu. Dưới đây là khung chín mục, câu hỏi từng mục, thứ tự nên viết, và những lỗi bố cục hay khiến hồ sơ phải làm lại.
Chín mục và câu hỏi mỗi mục phải trả lời
Mỗi mục trong phương án tồn tại để trả lời một câu hỏi cụ thể. Viết xong một mục, bạn đọc lại câu hỏi bên dưới: trả lời được bằng một câu thì mục đó đạt, còn lan man thì chưa.
| Mục | Câu hỏi phải trả lời | Độ dài gợi ý cho cơ sở nhỏ |
|---|---|---|
| 1. Tóm tắt | Làm gì, cần bao nhiêu tiền, khi nào có lãi, ai chịu trách nhiệm? | Một trang |
| 2. Chủ cơ sở | Người này đã làm việc tương tự chưa, có đủ sức điều hành không? | Nửa trang đến một trang |
| 3. Sản phẩm, dịch vụ | Bán cái gì, giá bao nhiêu, khác chỗ khác ở điểm nào? | Một đến hai trang |
| 4. Khách hàng, thị trường | Ai mua, mua bao nhiêu, đối thủ quanh đó là ai? | Một đến hai trang |
| 5. Vận hành | Làm ở đâu, ai làm, hàng lấy từ đâu, một ngày diễn ra thế nào? | Một trang |
| 6. Kế hoạch triển khai | Từ hôm nay tới ngày mở cửa làm gì, mốc nào, tốn bao lâu? | Nửa trang |
| 7. Tài chính | Tổng vốn, nguồn vốn, doanh thu, chi phí, dòng tiền, khi nào hoà vốn? | Hai đến bốn trang kèm bảng |
| 8. Rủi ro | Chuyện gì có thể hỏng, hỏng thì xoay xở ra sao? | Nửa trang đến một trang |
| 9. Phụ lục | Giấy tờ nào chứng minh những gì đã viết ở trên? | Tuỳ hồ sơ |
Với hộ kinh doanh mở quán nhỏ, tổng phần chính thường rơi vào tám đến mười hai trang. Hợp tác xã hay xưởng sản xuất có máy móc thì phần vận hành và tài chính dài hơn, nhưng bố cục vẫn giữ nguyên chín mục này để người đọc không phải đi tìm.
Thứ tự nên viết khác thứ tự trình bày
Người ta đọc từ mục 1 đến mục 9, nhưng viết theo thứ tự đó là cách nhanh nhất để phải viết lại. Tóm tắt viết đầu tiên luôn hứa những thứ phần tài chính sau đó không chứng minh được. Thứ tự viết nên là:
- Ghi sản phẩm, giá bán và nơi bán trước, vì mọi con số sau này bám vào đó.
- Viết phần vận hành: mặt bằng, người làm, nguồn hàng. Lúc này bạn mới biết chi phí thật gồm những khoản gì.
- Viết phần khách hàng và đối thủ, rút ra con số lượt khách hoặc sản lượng có căn cứ.
- Lập phần tài chính từ ba phần trên. Nếu số không đẹp thì quay lại sửa giả định có lý do, không sửa số cho đẹp.
- Viết phần rủi ro dựa trên những giả định yếu nhất vừa lộ ra ở phần tài chính.
- Viết phần chủ cơ sở và kế hoạch triển khai.
- Viết tóm tắt sau cùng, chép đúng con số từ các phần đã xong.
- Gom phụ lục theo đúng thứ tự các mục được nhắc tới.
Làm theo trình tự này, bản đầu tiên có thể xấu về câu chữ nhưng số liệu khớp nhau từ đầu tới cuối. Câu chữ sửa một buổi là xong, còn số vênh thì phải dựng lại cả phần tài chính.
Mục nào người đọc hồ sơ soi kỹ nhất
Tóm tắt. Nhiều người đọc chỉ đọc kỹ trang này rồi lướt phần còn lại để kiểm xem số có khớp không. Một tóm tắt mơ hồ làm họ đọc phần sau với con mắt nghi ngờ.
Nguồn trả nợ hoặc nguồn hoàn vốn trong phần tài chính. Với phương án đi kèm hồ sơ vay, câu hỏi lớn nhất là tiền trả lấy từ đâu mỗi tháng. Câu trả lời phải là một dòng cụ thể trong bảng dòng tiền, không phải một câu hứa.
Chủ cơ sở. Cơ sở nhỏ sống hay chết phần lớn vì người đứng chủ. Người đọc muốn thấy năm, việc cụ thể, chứ không phải tính từ như “nhiệt tình” hay “tâm huyết”.
Rủi ro. Một phương án không có rủi ro nào trông giống bản quảng cáo. Ba đến năm rủi ro thật, mỗi cái kèm một cách xử lý, khiến cả văn bản đáng tin hơn.
Phụ lục. Người đọc lật phụ lục để đối chiếu: hợp đồng thuê có đúng diện tích đã ghi không, báo giá thiết bị có đúng số tiền trong bảng vốn không. Một chỗ lệch là đủ để họ dừng lại hỏi.
Khung mục điền sẵn: tiệm bánh của chị Hương
Dưới đây là khung đã điền sơ bộ cho một trường hợp giả định, để bạn thấy mỗi mục chỉ cần vài dòng là đã có xương sống. Mọi con số đều là số giả định.
- Tóm tắt: Hộ kinh doanh Hương mở tiệm bánh mì và bánh ngọt tại mặt bằng 30 mét vuông gần chợ, tổng vốn giả định 300 triệu đồng, trong đó vốn tự có 180 triệu.
- Chủ cơ sở: chị Hương, tám năm làm thợ bánh chính tại hai tiệm khác, từng phụ trách nhập nguyên liệu và tính giá thành.
- Sản phẩm: bánh mì que, bánh ngọt theo khay, bánh sinh nhật nhận đặt trước; giá bán giả định từ 5 nghìn đến 300 nghìn đồng.
- Khách hàng: người đi chợ buổi sáng, học sinh hai trường gần đó, đơn đặt bánh sinh nhật qua quen biết.
- Vận hành: chị Hương làm bánh, một thợ phụ, một người bán ca sáng; nguyên liệu lấy từ hai đại lý, đặt hai lần mỗi tuần.
- Triển khai: tháng 1 sửa mặt bằng, tháng 2 lắp lò, bán thử hai tuần, chính thức mở bán đầu tháng 3.
- Tài chính, rủi ro, phụ lục: bảng vốn, bảng doanh thu chi phí 12 tháng, ba rủi ro chính, hợp đồng thuê, báo giá lò.
Từ khung này, việc tiếp theo là mở rộng từng dòng thành một mục đầy đủ. Khung giúp bạn không quên phần nào, và cho người góp ý xem trước khi bạn mất cả tuần viết chi tiết.
Những phần hay bị bỏ sót
Đọc nhiều phương án của cơ sở nhỏ, những chỗ trống sau lặp lại nhiều nhất. Phần lớn không phải vì người viết không biết, mà vì họ nghĩ chuyện đó hiển nhiên.
- Vốn lưu động: chỉ tính tiền sửa mặt bằng và mua máy, quên tiền nhập hàng đợt đầu và tiền chi tiêu trong mấy tháng chưa có lãi.
- Tiền đặt cọc mặt bằng: thường bằng vài tháng tiền thuê, nằm chết trong suốt thời gian thuê.
- Lương của chính chủ cơ sở: nếu không tính, lợi nhuận trên giấy cao hơn thực tế đúng bằng khoản đó.
- Thời gian chạy thử: mở cửa ngày đầu đã bán đủ công suất là giả định gần như không bao giờ đúng.
- Kế hoạch triển khai có mốc: ghi “sớm khai trương” thay vì ngày tháng cụ thể.
- Phần rủi ro: bỏ trống hoặc chỉ viết một dòng “cơ sở sẽ cố gắng khắc phục”.
- Thuế và lệ phí: hộ kinh doanh nộp khoán hay kê khai thì đều phải có dòng chi phí cho khoản này.
Khi tự soát, bạn đi qua bảy dòng trên trước khi đưa phương án cho bất kỳ ai đọc. Mỗi chỗ trống được lấp sẽ bớt đi một câu hỏi khó trong buổi làm việc.
Lỗi bố cục khiến hồ sơ bị trả về
Trộn mục. Giá bán nằm ở phần thị trường, tiền thuê mặt bằng nằm ở phần giới thiệu, người đọc phải đi lùng. Mỗi thông tin nên có một chỗ ở cố định, các phần khác chỉ nhắc lại và chỉ về chỗ đó.
Số ở hai nơi không giống nhau. Tóm tắt ghi tổng vốn 300 triệu, bảng vốn cộng ra 285 triệu. Đây là lỗi phổ biến nhất và cũng làm mất điểm nhanh nhất, vì nó cho thấy người viết không tự đọc lại.
Phần tài chính chỉ có một bảng lợi nhuận. Không có bảng nguồn vốn, không có dòng tiền theo tháng, người đọc không thể biết cơ sở có lúc nào hụt tiền hay không.
Phụ lục không đánh số. Văn bản viết “xem hợp đồng đính kèm” nhưng đính kèm có sáu tờ không tên. Đánh số phụ lục và ghi số đó ngay trong câu dẫn.
Văn mẫu chép nguyên. Những đoạn như “thị trường rộng lớn, nhu cầu cao” chép từ mẫu trên mạng khiến cả phần đó vô giá trị. Thay bằng điều bạn tự đếm được, tự hỏi được.
Danh sách tự kiểm trước khi in
Mười câu dưới đây làm trong mười lăm phút. Câu nào trả lời “không” thì sửa trước khi in hoặc gửi đi.
- Đủ chín mục, mỗi mục có tiêu đề rõ, đánh số liên tục.
- Tổng vốn ở tóm tắt bằng đúng tổng ở bảng vốn.
- Giá bán ở phần sản phẩm bằng giá dùng để tính doanh thu.
- Số người làm ở phần vận hành bằng số người được trả lương trong bảng chi phí.
- Tiền thuê trong bảng chi phí khớp với hợp đồng hoặc thoả thuận thuê ở phụ lục.
- Có ít nhất một dòng ghi rõ giả định cho mỗi con số quan trọng.
- Phần rủi ro có ít nhất ba rủi ro, mỗi cái có cách xử lý.
- Kế hoạch triển khai có ngày tháng, không có cụm “sớm”, “trong thời gian tới”.
- Phụ lục đánh số và được nhắc tới trong thân văn bản.
- Một người không làm nghề đọc tóm tắt xong kể lại được bạn định làm gì.
Danh sách này không thay được việc đọc kỹ, nhưng bắt được phần lớn lỗi khiến người đọc mất thiện cảm ngay từ mấy trang đầu.
Câu hỏi thường gặp
Phương án kinh doanh của hộ kinh doanh có cần đủ chín mục không?
Có nên giữ đủ chín mục, nhưng mỗi mục có thể rất ngắn. Một tiệm nhỏ có thể viết phần rủi ro trong nửa trang, phần triển khai trong vài dòng. Bỏ hẳn mục nào thì người đọc sẽ hỏi lại đúng chuyện đó.
Có mẫu phương án kinh doanh chuẩn do nhà nước quy định không?
Với phương án kinh doanh thông thường của hộ kinh doanh, không có một mẫu bắt buộc chung. Mỗi nơi nhận hồ sơ có thể có mẫu riêng; nếu họ đưa mẫu thì làm theo mẫu đó và lồng nội dung chín mục vào cho đủ.
Nên viết phần tóm tắt lúc nào?
Viết sau cùng, khi mọi phần khác đã xong và số liệu đã khớp. Tóm tắt viết trước thường chứa những con số ước chừng, sau đó không ai nhớ sửa lại, và thành chỗ vênh dễ thấy nhất của cả văn bản.
Phương án kinh doanh nên viết tay hay đánh máy?
Nên đánh máy để dễ sửa và dễ đọc, bảng số đặt trong bảng có kẻ ô. Bản in có chữ ký của chủ cơ sở ở trang cuối. Bản viết tay vẫn được nhiều nơi nhận nhưng khó sửa và dễ sai khi chép số.
Có thể dùng một phương án cho nhiều nơi khác nhau không?
Có thể dùng chung phần lõi, nhưng nên chỉnh phần tóm tắt và phần tài chính theo người đọc. Nơi cho vay quan tâm nguồn trả nợ, người góp vốn quan tâm phần chia lợi nhuận, đối tác quan tâm sản lượng và cách giao hàng.