Phần tài chính của một phương án kinh doanh cơ sở nhỏ cần sáu bảng: giả định, tổng vốn và nguồn vốn, doanh thu, chi phí, kết quả lãi lỗ, và dòng tiền; nếu có vay thì thêm lịch trả nợ. Sáu bảng phải nối với nhau: số đi ra từ bảng này là số đi vào bảng kia, không có con số nào tự mọc ra.
Bài này nói về bố cục và cách nối các bảng, tức phần xương của mục tài chính. Cách ước từng khoản doanh thu, chi phí, cách tính hoà vốn hay độ nhạy là những chủ đề riêng; ở đây chỉ dùng vài con số giả định để minh hoạ bảng nào đặt ở đâu, lấy số từ đâu, và người đọc kiểm chéo bằng cách nào.
Sáu bảng và thứ tự đặt
Thứ tự dưới đây là thứ tự người đọc quen lật. Mỗi bảng trả lời một câu hỏi và lấy số từ những chỗ đã nêu trước nó.
| Thứ tự | Bảng | Trả lời câu hỏi | Lấy số từ |
|---|---|---|---|
| 1 | Giả định | Mọi con số dựa trên điều gì? | Phần sản phẩm, vận hành, thị trường |
| 2 | Tổng vốn và nguồn vốn | Cần bao nhiêu tiền, ai bỏ ra? | Phần vận hành (mặt bằng, máy), bảng giả định |
| 3 | Doanh thu dự kiến | Mỗi tháng thu được bao nhiêu? | Bảng giả định (giá, lượng bán, mùa vụ) |
| 4 | Chi phí dự kiến | Mỗi tháng tốn bao nhiêu? | Bảng giả định, bảng nhân sự, mặt bằng, khấu hao từ bảng vốn |
| 5 | Kết quả lãi lỗ | Có lãi không, bao nhiêu? | Bảng 3 trừ bảng 4 |
| 6 | Dòng tiền và lịch trả nợ | Có lúc nào hết tiền không, trả nợ bằng gì? | Bảng 2, 3, 4 và điều kiện khoản vay |
Với hộ kinh doanh nhỏ, bảng 3, 4 và 5 có thể gộp thành một bảng 12 tháng, mỗi tháng một cột. Bảng giả định và bảng vốn nên tách riêng vì người đọc tra chúng nhiều nhất.
Bảng giả định: gốc của mọi con số
Bảng giả định đặt đầu tiên, mỗi dòng một con số, kèm căn cứ. Đây là bảng người đọc dùng để quyết định có tin phần còn lại hay không. Ví dụ cho tiệm bánh của chị Hương, toàn bộ là số giả định:
| Giả định | Giá trị | Căn cứ |
|---|---|---|
| Giá bán trung bình một đơn | 35 nghìn đồng | Trung bình giá ba tiệm gần chợ, khảo sát tháng 10 |
| Số đơn mỗi ngày, ba tháng đầu | 80 đơn | Bằng khoảng một nửa số đơn quan sát ở tiệm tương tự |
| Số đơn mỗi ngày, từ tháng thứ tư | 120 đơn | Khi đã có khách quen, chưa tính đơn đặt bánh kem |
| Tỷ lệ giá vốn nguyên liệu | 45% doanh thu | Tính từ công thức và giá nguyên liệu hiện tại |
| Tiền thuê mặt bằng | 8 triệu mỗi tháng | Thoả thuận thuê, phụ lục 3 |
| Số ngày bán trong tháng | 28 ngày | Nghỉ hai ngày mỗi tháng |
Khi ai đó hỏi “con số này ở đâu ra”, bạn chỉ vào đúng một dòng. Khi muốn sửa một con số, bạn chỉ sửa ở bảng này và để các bảng sau tự đổi theo nếu làm trên bảng tính.
Bảng tổng vốn và nguồn vốn
Bảng vốn chia làm hai nửa: tiền dùng vào việc gì, và tiền từ đâu ra. Hai nửa phải bằng nhau. Ví dụ giả định:
| Sử dụng vốn | Số tiền giả định | Nguồn vốn | Số tiền giả định |
|---|---|---|---|
| Sửa chữa mặt bằng | 40 triệu | Vốn tự có | 180 triệu |
| Lò, tủ, máy trộn | 150 triệu | Vốn vay hoặc góp thêm | 120 triệu |
| Đặt cọc thuê | 16 triệu | ||
| Nguyên liệu đợt đầu | 24 triệu | ||
| Vốn lưu động ba tháng đầu | 60 triệu | ||
| Dự phòng | 10 triệu | ||
| Tổng | 300 triệu | Tổng | 300 triệu |
Mỗi dòng trong nửa sử dụng vốn nên tìm được căn cứ ở chỗ khác: tiền sửa chữa ở phần vận hành, máy ở báo giá trong phụ lục, đặt cọc ở thoả thuận thuê. Nửa nguồn vốn thì nói rõ vốn tự có đang nằm ở đâu, tiền gửi hay tài sản sẽ bán.
Dòng “vốn lưu động ba tháng đầu” là dòng hay bị bỏ nhất. Thiếu nó, tổng vốn trông nhỏ hơn, nhưng sang tháng thứ hai cơ sở đã phải đi vay nóng để trả lương và nhập hàng.
Vì sao cần cả bảng lãi lỗ lẫn bảng dòng tiền
Bảng lãi lỗ cho biết cơ sở có làm ra lợi nhuận không. Bảng dòng tiền cho biết trong túi cơ sở có tiền vào đúng lúc cần chi không. Hai câu hỏi khác nhau, và cơ sở nhỏ chết vì câu thứ hai nhiều hơn câu thứ nhất.
Ví dụ thường gặp: tiền mua lò 150 triệu chi hết trong tháng đầu, nhưng trong bảng lãi lỗ chỉ hiện ra dưới dạng khấu hao vài triệu mỗi tháng. Bảng lãi lỗ tháng đầu có thể báo lãi, trong khi tiền mặt đã âm. Ngược lại, khoản trả nợ gốc hằng tháng không phải chi phí nên không có trong bảng lãi lỗ, nhưng là tiền thật phải đi ra trong bảng dòng tiền.
Vì thế, phương án kèm hồ sơ vay mà chỉ có bảng lãi lỗ thì người đọc không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất của họ: tháng nào cơ sở cũng có tiền trả nợ không. Bảng dòng tiền theo tháng cho năm đầu, theo quý hoặc năm cho các năm sau, là phần không thể thiếu.
Cách lập từng dòng trong bảng dòng tiền là một chủ đề riêng. Ở phần bố cục, điều cần nhớ là bảng này đặt sau bảng lãi lỗ, có dòng tiền đầu kỳ, tiền vào, tiền ra, tiền cuối kỳ, và dòng tiền cuối kỳ không bao giờ được âm mà không có lời giải thích.
Nối số giữa các bảng: năm phép kiểm chéo
Sau khi lập xong, đi qua năm phép kiểm sau. Mỗi phép chỉ mất vài phút nếu các bảng được trình bày đúng thứ tự:
- Tổng sử dụng vốn bằng tổng nguồn vốn, và bằng con số tổng vốn ở phần tóm tắt.
- Giá bán và lượng bán trong bảng doanh thu lấy đúng từ bảng giả định, tháng nào thay đổi thì bảng giả định có dòng nói vì sao.
- Tiền thuê, tổng lương trong bảng chi phí khớp với phần vận hành; khấu hao khớp với giá trị máy trong bảng vốn.
- Lợi nhuận trong bảng lãi lỗ cộng lại khấu hao, trừ đi trả nợ gốc và các khoản đầu tư thêm, gần khớp với chênh lệch tiền trong bảng dòng tiền.
- Khoản vay trong bảng nguồn vốn bằng khoản vay trong lịch trả nợ, và tiền trả nợ mỗi kỳ có mặt trong bảng dòng tiền.
Phép thứ tư nghe phức tạp, nhưng mục đích chỉ là bắt lỗi quên: quên khoản trả nợ, quên tiền mua thêm máy, hay cộng nhầm khấu hao như tiền thật đi ra. Lệch nhỏ vì làm tròn thì chấp nhận được, lệch lớn là có dòng bị bỏ sót.
Khi có vay: lịch trả nợ là bảng thứ bảy
Nếu phương án đi kèm hồ sơ vay, thêm một bảng lịch trả nợ ngay sau bảng dòng tiền. Bảng không cần dài, chỉ cần cho thấy từng kỳ trả bao nhiêu gốc, bao nhiêu lãi, và lấy từ dòng nào của bảng dòng tiền. Khung trình bày mẫu, số giả định, lãi tính theo một mức giả định chỉ để minh hoạ:
| Kỳ | Dư nợ đầu kỳ | Trả gốc | Trả lãi giả định | Tiền cuối kỳ trong bảng dòng tiền sau khi trả |
|---|---|---|---|---|
| Tháng 1 | 120 triệu | 0 | 1 triệu | 18 triệu |
| Tháng 2 | 120 triệu | 0 | 1 triệu | 9 triệu |
| Tháng 3 | 120 triệu | 5 triệu | 1 triệu | 6 triệu |
| Tháng 4 | 115 triệu | 5 triệu | 0,96 triệu | 12 triệu |
Cột cuối là cột quan trọng nhất với người đọc: sau khi trả nợ, cơ sở còn bao nhiêu tiền. Tháng nào cột này xuống thấp thì phải có đoạn giải thích. Bảng mẫu trên cũng cho thấy lý do nhiều phương án đề xuất vài tháng đầu chỉ trả lãi, tuy điều kiện cụ thể do nơi cho vay quyết định.
Lỗi trình bày phần tài chính
Những lỗi sau không liên quan tới cách tính, chỉ liên quan tới cách trình bày, nhưng vẫn làm người đọc mất thời gian và mất thiện cảm:
- Dán ảnh chụp màn hình bảng tính mờ, chữ nhỏ, không đọc được khi in.
- Bảng có hai mươi cột chen trong một trang dọc; nên xoay trang ngang hoặc tách đôi.
- Không đánh số bảng, lời văn viết “như bảng trên” mà phía trên có ba bảng.
- Không ghi đơn vị, người đọc không biết là nghìn hay triệu đồng.
- Số âm ghi lẫn kiểu dấu trừ và kiểu ngoặc đơn trong cùng một bảng.
- Đặt bảng dòng tiền trước bảng giả định, người đọc phải lật ngược để tra căn cứ.
- Phần tài chính chỉ có bảng, không có một câu nào nói bảng đó cho thấy điều gì.
Sửa hết danh sách này thường chỉ mất một buổi, nhưng thay đổi hẳn cảm giác của người đọc về độ cẩn thận của cả phương án.
Lời văn đi kèm các bảng
Mỗi bảng có một đoạn dẫn ngắn. Hai đến ba câu nói bảng này cho biết gì và điểm đáng chú ý nhất. Ví dụ đoạn dẫn bảng lãi lỗ của tiệm bánh chị Hương: “Theo các giả định ở bảng 1, cơ sở lỗ trong ba tháng đầu do lượng khách chưa ổn định, bắt đầu có lãi từ tháng thứ tư khi số đơn mỗi ngày lên khoảng 120; khoản lỗ ba tháng đầu đã được tính vào vốn lưu động ở bảng 2.”
Nói thẳng chỗ yếu. Nếu có tháng dòng tiền xuống thấp, nói ra và nói cách xử lý: dùng khoản dự phòng, giãn lịch nhập hàng. Người đọc đằng nào cũng thấy, tự nói trước thì được tin hơn.
Đơn vị thống nhất. Chọn triệu đồng hoặc nghìn đồng cho toàn bộ phần tài chính, ghi đơn vị ở đầu mỗi bảng. Trộn đơn vị là nguồn lỗi đọc nhầm phổ biến.
Kết bằng một đoạn ngắn. Cuối phần tài chính, ba đến bốn câu nhắc lại tổng vốn, tháng bắt đầu có lãi theo giả định, tháng dòng tiền thấp nhất và khoản dự phòng. Đoạn này cũng là nguồn để chép sang phần tóm tắt.
Ghi rõ chữ giả định. Mọi số dự kiến đều là giả định, và nên được gọi đúng tên. Đừng viết “cơ sở sẽ đạt doanh thu”, hãy viết “với các giả định ở bảng 1, doanh thu dự kiến”.
Câu hỏi thường gặp
Phần tài chính có bắt buộc làm bằng bảng tính không?
Không bắt buộc, nhưng nên làm. Bảng tính giúp các bảng tự nối số với nhau, đổi một giả định là mọi bảng đổi theo. Khi in ra thì dán bảng vào văn bản, còn tệp bảng tính giữ lại để sửa khi người đọc hỏi.
Phương án nhỏ có cần đủ sáu bảng không?
Một quầy hàng nhỏ có thể gộp doanh thu, chi phí và lãi lỗ vào một bảng 12 tháng, nhưng vẫn nên giữ riêng bảng giả định và bảng vốn. Nếu có vay, bảng dòng tiền và lịch trả nợ là thứ người đọc sẽ tìm đầu tiên.
Lập phần tài chính cho mấy năm?
Thường là năm đầu theo tháng, sau đó theo năm cho tới hết thời hạn khoản vay hoặc ít nhất hai đến ba năm. Dự kiến quá xa với cơ sở nhỏ ít giá trị vì giả định ở năm thứ năm khó có căn cứ.
Có nên làm nhiều kịch bản trong phần tài chính không?
Nên có ít nhất một kịch bản thận trọng bên cạnh kịch bản chính, ví dụ lượng khách thấp hơn một phần năm. Có thể đặt kịch bản này ngay sau bảng dòng tiền hoặc trong phần rủi ro. Cách lập chi tiết là một chủ đề riêng.
Số liệu tài chính có cần ai xác nhận không?
Với cơ sở mới mở, số dự kiến là giả định của chủ cơ sở và không cần xác nhận. Với cơ sở đang chạy, số liệu thực tế của các kỳ trước nên có căn cứ như sổ sách, tờ khai thuế, sao kê tài khoản, đưa vào phụ lục khi được yêu cầu.
Làm tròn số thế nào cho hợp lý?
Làm tròn đến triệu đồng hoặc trăm nghìn đồng là đủ cho cơ sở nhỏ. Số lẻ tới từng đồng tạo cảm giác chính xác giả, vì giả định gốc vốn chỉ là ước tính. Quan trọng là các bảng làm tròn cùng một cách để tổng vẫn khớp.