Phần môi trường trong báo cáo khả thi dự án nhỏ cần làm ba việc: liệt kê mọi nguồn thải theo từng công đoạn, xác định dự án phải làm thủ tục môi trường nào, và đưa chi phí xử lý vào cả bảng vốn lẫn chi phí vận hành. Một đến ba trang là đủ, nhưng thiếu chương này thì cơ sở dễ gặp rắc rối ngay khi đi vào hoạt động, từ khiếu nại của hàng xóm đến yêu cầu bổ sung hồ sơ.
Ví dụ trong bài là cơ sở làm bún tươi của chị Lan, dự định chuyển từ làm trong nhà ra một xưởng nhỏ ở rìa khu dân cư. Khung pháp lý là Luật Bảo vệ môi trường 2020 và văn bản hướng dẫn; phân loại cụ thể và mẫu hồ sơ bạn đối chiếu với danh mục hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý môi trường ở địa phương. Mọi chi phí trong bài là số giả định.
Ba câu hỏi môi trường của một dự án nhỏ
Dự án thải ra những gì? Nước thải, khí thải, bụi, tiếng ồn, mùi, chất thải rắn thông thường, chất thải nguy hại. Liệt kê theo từng công đoạn, kèm ước lượng khối lượng mỗi ngày, không chỉ ghi "có phát sinh nước thải".
Pháp luật yêu cầu thủ tục gì? Luật Bảo vệ môi trường 2020 phân loại dự án theo mức độ có nguy cơ tác động. Tuỳ loại hình, quy mô, vị trí, dự án có thể phải đánh giá tác động môi trường, có giấy phép môi trường, đăng ký môi trường, hoặc được miễn đăng ký.
Xử lý thế nào và tốn bao nhiêu? Mỗi nguồn thải một biện pháp, mỗi biện pháp một dòng chi phí đầu tư và một dòng chi phí vận hành. Biện pháp không có chi phí đi kèm là biện pháp chưa được tính thật.
Điều thường bị quên. Hàng xóm. Một cơ sở đúng mọi thủ tục vẫn có thể phải dừng máy ca đêm vì tiếng ồn và mùi. Vị trí, khoảng cách, giờ chạy máy là một phần của câu trả lời môi trường.
Ai viết được chương này? Với cơ sở nhỏ, chủ đầu tư tự viết được phần liệt kê và biện pháp. Khi dự án thuộc diện đánh giá tác động môi trường hoặc giấy phép môi trường, nên có đơn vị chuyên môn lập hồ sơ riêng, và báo cáo khả thi tóm tắt kết quả.
Liệt kê nguồn thải theo công đoạn
Bảng dưới là cách chị Lan đi qua từng công đoạn làm bún. Khối lượng là ước lượng giả định với công suất khoảng một tấn bún mỗi ngày.
| Công đoạn | Nguồn thải | Ước lượng mỗi ngày | Biện pháp dự kiến |
|---|---|---|---|
| Ngâm, vo gạo | Nước thải chứa tinh bột, có mùi chua khi để lâu | Vài khối nước | Thu gom về bể lắng, xử lý trước khi thải |
| Xay bột, ủ bột | Tiếng ồn máy xay, nước rửa máy | Ồn trong giờ chạy máy | Đặt máy trong phòng có tường cách âm, đệm chống rung |
| Tráng, luộc, ép bún | Hơi nóng, khói lò nếu đốt củi hoặc than | Liên tục trong ca | Dùng lò hơi điện hoặc khí, chụp hút và ống thoát cao |
| Rửa khay, dụng cụ, sàn | Nước thải có dầu mỡ, cặn bột | Một đến hai khối | Song chắn rác, bể tách mỡ |
| Đóng gói | Bao bì nilon, bột vụn | Vài ký | Phân loại, hợp đồng thu gom |
| Toàn cơ sở | Chất thải sinh hoạt của người làm | Nhỏ | Thu gom theo dịch vụ địa phương |
Bảng kiểu này có hai giá trị. Nó cho người đọc thấy bạn hiểu quy trình của chính mình, và nó cho ra ngay danh sách hạng mục cần đưa vào bảng vốn. Nếu một dòng ở cột biện pháp ghi "xả ra cống chung", hãy kiểm lại xem khu vực có cho phép không, vì đây là nguồn khiếu nại phổ biến nhất với cơ sở chế biến thực phẩm.
Xác định thủ tục môi trường cho dự án của bạn
Không nên đoán. Đi theo trình tự sau, ghi lại kết quả từng bước để đưa vào báo cáo:
- Ghi rõ loại hình sản xuất, công suất thiết kế, diện tích, vị trí (trong hay ngoài cụm công nghiệp, gần khu dân cư hay không), lượng nước thải ước tính mỗi ngày.
- Đối chiếu với các danh mục phân loại dự án kèm theo văn bản hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020: loại hình có nguy cơ gây ô nhiễm, quy mô, vị trí nhạy cảm.
- Đến cơ quan quản lý môi trường ở địa phương, mang theo mô tả ngắn và bảng nguồn thải, hỏi thẳng dự án thuộc diện nào và phải nộp hồ sơ gì, vào thời điểm nào của dự án.
- Nếu thuộc diện đăng ký môi trường, chuẩn bị nội dung đăng ký theo mẫu và đưa thời điểm nộp vào tiến độ. Nếu thuộc diện giấy phép môi trường hay đánh giá tác động môi trường, thêm chi phí thuê đơn vị lập hồ sơ và thời gian thẩm định vào cả bảng vốn lẫn tiến độ.
- Ghi kết luận vào báo cáo cùng căn cứ: văn bản nào, ai hướng dẫn, ngày nào.
Nhiều cơ sở nhỏ rơi vào diện đăng ký môi trường hoặc được miễn, nhưng điều đó phải là kết quả đối chiếu, không phải giả định. Một xưởng bún nhỏ trong khu dân cư và một xưởng lớn hơn gần nguồn nước có thể thuộc hai nhóm khác nhau dù cùng loại sản phẩm.
Đưa chi phí môi trường vào bảng vốn và chi phí vận hành
Số giả định cho xưởng bún của chị Lan, đơn vị triệu đồng.
| Hạng mục | Vốn đầu tư | Chi phí vận hành mỗi năm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bể lắng, bể tách mỡ, song chắn rác | 85 | 12 | Hút bùn định kỳ |
| Hệ thống xử lý nước thải đơn giản trước khi thải | 140 | 24 | Điện, hoá chất, bảo trì |
| Lò hơi điện thay cho lò củi | 120 | Tính trong tiền điện | Đắt hơn lò củi lúc đầu, bớt khói và khiếu nại |
| Phòng máy cách âm, đệm chống rung | 45 | ||
| Thu gom chất thải rắn | 8 | Hợp đồng với đơn vị thu gom | |
| Lập hồ sơ thủ tục môi trường | 15 | Ước tính, tuỳ diện phải làm | |
| Tổng | 405 | 44 |
Với vốn tổng của xưởng khoảng 1,6 tỷ đồng, phần môi trường chiếm một phần tư. Con số này làm nhiều người giật mình và tìm cách cắt, nhưng đó là cái giá thật của việc đưa một cơ sở từ trong nhà ra quy mô sản xuất. Cắt phần này trong báo cáo không làm nó biến mất khỏi thực tế; nó chỉ chuyển thành chi phí bất ngờ sau khai trương.
Vị trí và hàng xóm: phần môi trường không nằm trong luật
Chị Lan có hai địa điểm. Một là căn nhà cấp bốn trong hẻm, giá thuê thấp, xung quanh là nhà ở san sát. Hai là một lô đất trống ở rìa khu dân cư, cách nhà gần nhất khoảng năm mươi mét, giá thuê cao hơn. Xưởng bún chạy máy từ ba giờ sáng, nên tiếng máy xay và xe giao hàng lúc rạng sáng ở địa điểm một gần như chắc chắn dẫn đến phàn nàn.
Báo cáo của chị đặt hai địa điểm cạnh nhau với ba dòng: chi phí thuê mỗi năm, chi phí xử lý cần thêm để giảm tiếng ồn và mùi, và rủi ro phải dừng ca đêm. Địa điểm một rẻ hơn khoảng 60 triệu đồng một năm tiền thuê, nhưng cần thêm khoảng 80 triệu cách âm và vẫn mang rủi ro khiếu nại. Kết luận chọn địa điểm hai, với lý do viết rõ trong chương môi trường.
Với mọi dự án gần khu dân cư, nên có một đoạn về giờ hoạt động, đường xe ra vào, hướng gió so với nhà dân, và việc đã gặp hay chưa gặp các hộ liền kề. Một biên bản họp ngắn với hàng xóm, ghi các cam kết về giờ chạy máy, là phụ lục có giá trị hơn nhiều trang mô tả.
Đoạn mẫu cho chương môi trường của cơ sở nhỏ
Mẫu dưới đây gói gọn chương môi trường của xưởng bún trong khoảng một trang. Bạn thay các con số trong ngoặc vuông bằng số của mình, giữ nguyên thứ tự: nguồn thải, thủ tục, biện pháp, chi phí, quan hệ với khu dân cư.
"Cơ sở sản xuất bún tươi của hộ kinh doanh Phạm Thị Lan có công suất thiết kế [một] tấn bún mỗi ngày, hoạt động từ [ba] giờ đến [chín] giờ sáng. Nguồn thải chính gồm nước thải từ công đoạn ngâm gạo và rửa dụng cụ, ước khoảng [năm] khối mỗi ngày, chứa tinh bột và cặn hữu cơ; tiếng ồn từ máy xay bột; hơi nóng từ công đoạn tráng và luộc; bao bì và chất thải sinh hoạt (bảng 6.1). Căn cứ Luật Bảo vệ môi trường 2020 và hướng dẫn của cơ quan quản lý môi trường địa phương ngày [..], cơ sở thuộc diện [đăng ký môi trường], hồ sơ được nộp trước khi vận hành chính thức. Nước thải được thu gom qua song chắn rác, bể tách mỡ, bể lắng và hệ thống xử lý đơn giản trước khi xả ra hệ thống thoát nước chung; cơ sở dùng lò hơi điện thay lò củi để không phát sinh khói; máy xay đặt trong phòng cách âm ở phía xa khu dân cư. Chi phí đầu tư cho các hạng mục trên là [405] triệu đồng, chi phí vận hành khoảng [44] triệu đồng mỗi năm, đã đưa vào bảng 8.1 và 8.4. Chủ cơ sở đã gặp [bốn] hộ liền kề ngày [..]; biên bản ghi nhận ý kiến và cam kết về giờ hoạt động đính kèm tại phụ lục 6."
Mẫu này cố ý không có câu khẳng định chung về ý thức bảo vệ môi trường. Mỗi câu đều có thể kiểm: bảng nào, văn bản nào, ngày nào. Người đọc chỉ cần lật đúng các chỗ được dẫn chiếu là đánh giá được, không phải tin vào lời hứa.
Những lỗi làm chương môi trường bị coi là cho có
Người đọc có kinh nghiệm nhận ra ngay chương môi trường viết để đủ mục. Các dấu hiệu thường gặp:
- Chép nguyên đoạn lý thuyết về ô nhiễm nước, ô nhiễm không khí, không có con số nào của dự án.
- Ghi "dự án cam kết tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường" mà không nêu thủ tục cụ thể.
- Có biện pháp xử lý trong lời văn nhưng bảng vốn không có dòng chi phí tương ứng.
- Chỉ tính chi phí đầu tư, quên chi phí vận hành hằng năm như hút bùn, hoá chất, tiền điện cho hệ thống xử lý.
- Không nhắc phòng cháy, an toàn lao động với các công đoạn có nhiệt, hoá chất, máy quay.
- Không có kế hoạch khi sự cố: bể tràn mùa mưa, mất điện hệ thống xử lý, rò rỉ.
Sửa từng lỗi không tốn nhiều công: đưa con số từ bảng nguồn thải vào lời văn, ghi tên thủ tục đã xác định, và kiểm từng biện pháp có dòng chi phí. Chương môi trường khi đó ngắn hơn bản chép lý thuyết nhưng nặng ký hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở sản xuất nhỏ có phải làm đánh giá tác động môi trường không?
Phần lớn cơ sở nhỏ không thuộc diện đánh giá tác động môi trường, mà thuộc diện đăng ký môi trường hoặc được miễn. Tuy vậy việc phân loại tuỳ loại hình, quy mô và vị trí theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và văn bản hướng dẫn, nên phải đối chiếu danh mục hoặc hỏi cơ quan quản lý môi trường địa phương.
Chi phí xử lý môi trường nên đặt ở đâu trong báo cáo?
Đặt ở hai chỗ: phần đầu tư ban đầu trong bảng tổng vốn, phần vận hành trong chi phí hằng năm của bảng dòng tiền. Lời văn ở chương môi trường dẫn chiếu sang hai bảng đó để người đọc kiểm được.
Có cần thuê đơn vị tư vấn môi trường không?
Khi dự án thuộc diện giấy phép môi trường hoặc đánh giá tác động môi trường thì nên thuê, vì hồ sơ có yêu cầu chuyên môn và thẩm định. Với diện đăng ký môi trường, nhiều chủ cơ sở tự chuẩn bị được nếu đã có bảng nguồn thải rõ ràng.
Làm sao giảm rủi ro bị hàng xóm khiếu nại?
Chọn vị trí có khoảng cách với nhà dân, bố trí máy ồn ở phía xa, hạn chế giờ chạy máy ồn vào đêm khuya, xử lý mùi và nước thải trước khi xả. Gặp các hộ liền kề trước khi khởi công và ghi lại cam kết cũng giúp ích nhiều.
Chương môi trường của dự án dịch vụ có cần không?
Cần, nhưng ngắn hơn. Quán ăn, homestay, cơ sở giặt là vẫn có nước thải dầu mỡ, tiếng ồn, chất thải rắn, phòng cháy. Một trang liệt kê nguồn thải và biện pháp kèm chi phí là đủ cho phần lớn dự án dịch vụ nhỏ.