Một báo cáo nghiên cứu khả thi cho dự án nhỏ gọn nhất có chín chương: tóm tắt, sự cần thiết và mục tiêu, thị trường, địa điểm và pháp lý, kỹ thuật, môi trường, tổ chức thực hiện, vốn và hiệu quả, rủi ro và kết luận. Với dự án vài tỷ đồng, thân bài khoảng hai mươi lăm đến bốn mươi trang, phần còn lại đẩy xuống phụ lục.
Khung dưới đây dành cho người tự lập: chủ xưởng, chủ homestay, hợp tác xã, nhóm góp vốn. Mỗi chương kèm câu hỏi nó phải trả lời, độ dài gợi ý và lỗi hay gặp; vài chương có đoạn mẫu viết sẵn để bạn thay chi tiết. Số liệu trong ví dụ là giả định, dùng để minh hoạ cách trình bày.
Khung chín chương và độ dài gợi ý
Độ dài tính theo trang khổ A4, cỡ chữ thường. Dự án có xây dựng lớn thì chương kỹ thuật dày hơn; dự án dịch vụ thì chương thị trường dày hơn.
| Chương | Câu hỏi phải trả lời | Số trang gợi ý |
|---|---|---|
| 1. Tóm tắt dự án | Làm gì, ở đâu, bao nhiêu tiền, bao lâu thu hồi, cần gì từ người đọc | 1–2 |
| 2. Sự cần thiết và mục tiêu | Vì sao làm bây giờ, mục tiêu đo được là gì | 2–3 |
| 3. Thị trường và khách hàng | Ai mua, mua bao nhiêu, cạnh tranh với ai, giá bán dựa vào đâu | 4–6 |
| 4. Địa điểm và pháp lý | Khu đất nào, pháp lý đất, giấy phép cần có | 2–4 |
| 5. Kỹ thuật và công nghệ | Quy trình, máy móc, công suất, nguyên liệu, xây dựng | 4–8 |
| 6. Môi trường, an toàn | Nguồn thải, cách xử lý, phòng cháy, thủ tục môi trường | 1–3 |
| 7. Tổ chức thực hiện | Ai làm, tiến độ, mốc chi tiền, bộ máy khi vận hành | 2–3 |
| 8. Vốn và hiệu quả tài chính | Tổng vốn, nguồn vốn, doanh thu, chi phí, dòng tiền, chỉ số | 5–8 |
| 9. Rủi ro và kết luận | Điều gì làm dự án hỏng, đối phó ra sao, đề nghị cụ thể | 2–3 |
Nếu chương 8 dày hơn chương 3 và 5 cộng lại, kiểm lại: rất có thể bạn đang có bảng tính đẹp dựng trên giả định chưa ai kiểm. Số tài chính chỉ đáng tin bằng phần thị trường và kỹ thuật nuôi nó.
Chương 1, tóm tắt: viết sau cùng, đặt lên đầu
Người đọc bận chỉ đọc trang đầu, nên tóm tắt phải đứng được một mình. Nó gồm sáu ý: tên và mục tiêu dự án, địa điểm, quy mô sản phẩm, tổng vốn và cơ cấu nguồn vốn, hai hoặc ba chỉ số hiệu quả chính, và điều bạn đề nghị người đọc làm. Viết chương này cuối cùng, khi mọi con số đã chốt, rồi soát từng số với chương gốc.
Đoạn mẫu cho một dự án giả định:
"Dự án Xưởng sấy nông sản Tâm Phát do hộ kinh doanh Nguyễn Văn Tâm làm chủ đầu tư, xây dựng trên khu đất 1.800 mét vuông thuộc quyền sử dụng của gia đình, mục đích đất sản xuất kinh doanh. Dự án sấy xoài và chuối với công suất thiết kế 60 tấn thành phẩm mỗi năm, khai thác 70 phần trăm năm đầu. Tổng vốn đầu tư 3,6 tỷ đồng, trong đó vốn tự có 2,2 tỷ, vốn huy động 1,4 tỷ. Với giả định giá bán và sản lượng nêu ở chương 8, thời gian hoàn vốn giản đơn khoảng 5,5 năm; trong kịch bản sản lượng thấp hơn 20 phần trăm, thời gian này kéo lên khoảng 7,5 năm. Chủ đầu tư đề nghị xem xét phần vốn huy động 1,4 tỷ đồng với nguồn trả nợ từ dòng tiền hoạt động của xưởng."
Lưu ý mẫu đã nêu kịch bản xấu ngay ở trang đầu. Người đọc có kinh nghiệm tin một bản tóm tắt tự nói ra điểm yếu hơn một bản chỉ có con số đẹp.
Chương 2, sự cần thiết và mục tiêu: bỏ đoạn vĩ mô
Lỗi phổ biến nhất của chương này là chép nửa trang về tăng trưởng của ngành, chính sách khuyến khích, xu hướng tiêu dùng. Người đọc đã thấy đoạn đó trong mọi hồ sơ. Sự cần thiết của một dự án nhỏ phải nằm ở chính hoàn cảnh của chủ đầu tư: đang có gì, thiếu gì, cơ hội cụ thể nào xuất hiện.
"Hộ kinh doanh hiện thu mua khoảng 300 tấn xoài tươi mỗi vụ cho hai mối buôn. Khoảng 15 phần trăm số xoài bị loại vì không đạt hình thức, đang bán rẻ cho cơ sở làm nước ép. Xưởng sấy giúp tận dụng phần xoài loại này và kéo dài thời gian bán hàng ngoài vụ. Hai cửa hàng đặc sản đã gửi thư bày tỏ nhu cầu đặt hàng xoài sấy, kèm theo ở phụ lục 3."
Mục tiêu phải đo được và có thời hạn: sản lượng năm thứ nhất, số lao động, tỷ lệ nguyên liệu tận dụng, doanh thu năm ổn định. "Góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương" là mong muốn, không phải mục tiêu. Viết ba đến năm mục tiêu, mỗi mục tiêu một con số, và dùng lại chính các con số đó ở chương 8 để người đọc thấy chúng khớp nhau.
Chương 3 đến 7: mỗi chương một câu hỏi cốt lõi
Thị trường. Ai sẽ mua bao nhiêu với giá nào, dựa trên bằng chứng gì. Thư đặt hàng, đơn thử, số liệu bán của chính bạn mạnh hơn mọi con số quy mô ngành. Ghi rõ đối thủ gần nhất và họ bán giá nào.
Địa điểm và pháp lý. Khu đất có được dùng cho mục đích này không, trong bao lâu. Nêu số thửa, diện tích, mục đích sử dụng đất, hình thức nắm giữ, các giấy phép cần xin và ai cấp.
Kỹ thuật. Quy trình đi từ nguyên liệu tới thành phẩm, máy móc từng công đoạn, công suất từng máy, nút cổ chai ở đâu, cần bao nhiêu người vận hành. Bản vẽ mặt bằng sơ bộ đưa vào phụ lục.
Môi trường và an toàn. Mỗi công đoạn thải ra gì, xử lý thế nào, tốn bao nhiêu, cần thủ tục môi trường nào theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Phòng cháy và an toàn lao động nêu ngắn nhưng phải có.
Tổ chức thực hiện. Bảng tiến độ theo tháng, ai phụ trách việc gì, mốc chi tiền. Ghi rõ việc nào trễ là trễ cả dự án, như xin phép xây dựng hay nhận máy nhập.
Chương 8, vốn và hiệu quả: bảng tổng vốn mẫu
Bảng tổng vốn nên tách theo hạng mục và ghi nguồn số liệu, để người đọc biết khoản nào chắc, khoản nào còn ước. Số dưới đây là giả định cho xưởng sấy của anh Tâm, đơn vị triệu đồng.
| Hạng mục | Giá trị | Nguồn số liệu |
|---|---|---|
| Xây dựng nhà xưởng, kho | 1.450 | Dự toán của thợ xây theo bản vẽ sơ bộ |
| Máy sấy, máy thái, máy đóng gói | 1.120 | Hai báo giá nhà cung cấp, chọn mức cao hơn |
| Điện ba pha, nước, xử lý nước thải | 260 | Báo giá điện lực và đơn vị lắp đặt |
| Chi phí trước hoạt động, thủ tục | 90 | Ước tính |
| Dự phòng | 300 | Khoảng 10 phần trăm các mục trên |
| Vốn lưu động ban đầu | 380 | Nguyên liệu và lương hai tháng đầu |
| Tổng | 3.600 |
Sau bảng vốn là bảng doanh thu, chi phí, dòng tiền theo năm cho cả đời dự án, rồi các chỉ số: thời gian hoàn vốn, giá trị hiện tại ròng, tỷ suất hoàn vốn nội bộ, điểm hoà vốn. Mỗi chỉ số kèm một câu giải thích nó nói gì với dự án này, không chỉ đặt số trơ trọi.
Quy ước trình bày để người đọc dò số trong vài phút
Một đơn vị cho cả báo cáo. Chọn triệu đồng cho mọi bảng tiền và ghi ngay dưới tiêu đề bảng. Bảng này tính bằng đồng, bảng kia bằng triệu là nguồn của nhiều lỗi cộng nhầm và làm người thẩm định mất kiên nhẫn.
Đánh số bảng và dẫn chiếu. Mỗi bảng có số thứ tự theo chương, ví dụ bảng 8.2. Trong lời văn, khi nhắc đến con số nào thì ghi kèm "xem bảng 8.2" để người đọc lật đúng chỗ.
Một trang giả định riêng. Đặt toàn bộ giả định tài chính ở một trang: giá bán, sản lượng từng năm, tỷ lệ hao hụt, lương, giá điện, thời gian khấu hao, tỷ lệ chiết khấu. Người đọc kiểm trang này trước tiên; nếu nó rải rác khắp các chương, họ sẽ nghi ngờ phần còn lại.
Con số giống nhau phải giống hệt. Tổng vốn ở trang tóm tắt, ở chương 8 và ở bảng nguồn vốn phải trùng nhau đến từng triệu. Làm tròn ở chỗ này mà không làm tròn ở chỗ khác là lỗi hay khiến hồ sơ bị gửi lại để giải trình.
Ghi ngày lập và phiên bản. Trang bìa ghi ngày lập và số phiên bản, ví dụ bản 2 sửa sau khi có báo giá máy. Khi báo cáo đi qua nhiều người, đây là cách duy nhất để biết mọi người đang bàn trên cùng một bản.
Chữ viết như nói với người trong nghề. Câu ngắn, động từ rõ, tránh tính từ khen dự án. "Máy sấy công suất 300 kg tươi một mẻ, mỗi ngày hai mẻ" có ích hơn "trang bị dây chuyền hiện đại, công suất lớn".
Chương 9 và phụ lục: phần làm người đọc tin
Chương rủi ro nên liệt kê từ ba đến sáu rủi ro thật của dự án, mỗi rủi ro đi kèm mức ảnh hưởng tính bằng tiền và việc sẽ làm. Phần kết luận ghi đề nghị cụ thể. Phụ lục thì nên có:
- Bản sao giấy tờ đất, hợp đồng thuê đất nếu có.
- Các báo giá máy móc, dự toán xây dựng có tên người lập và ngày.
- Bản vẽ mặt bằng sơ bộ, sơ đồ dây chuyền.
- Thư bày tỏ nhu cầu, đơn đặt hàng thử, hợp đồng nguyên tắc với khách hoặc nhà cung cấp nguyên liệu.
- Bảng tính chi tiết doanh thu, chi phí, dòng tiền, dạng in và dạng tệp.
- Các phương án đã cân nhắc và lý do không chọn.
- Văn bản trả lời của cơ quan nhà nước về thủ tục, nếu đã hỏi.
Phụ lục là chỗ chứa bằng chứng, không phải chỗ chứa tài liệu tham khảo chung. Một tờ báo giá có chữ ký có giá trị hơn mười trang trích nghiên cứu ngành tải từ đâu đó về.
Câu hỏi thường gặp
Có mẫu báo cáo nghiên cứu khả thi chuẩn cho mọi dự án không?
Không có một mẫu dùng chung cho mọi trường hợp. Dự án dùng vốn nhà nước hay cần thẩm định theo pháp luật xây dựng có nội dung định sẵn; dự án tư nhân nhỏ thì khung chín chương ở trên phủ được phần lớn nhu cầu, và bạn điều chỉnh độ dày từng chương.
Nên viết chương nào trước?
Nên bắt đầu từ thị trường và kỹ thuật, vì hai chương này sinh ra sản lượng, giá bán và chi phí. Tiếp theo là địa điểm, tổ chức thực hiện, rồi mới đến tài chính. Tóm tắt viết cuối cùng khi mọi con số đã chốt.
Báo cáo khả thi có cần đóng dấu hay chữ ký không?
Với dự án tư nhân tự lập, chủ đầu tư ký tên ở trang cuối và ghi ngày lập là đủ cho phần lớn mục đích. Nếu thuê đơn vị tư vấn, báo cáo có thêm tên, chữ ký và dấu của đơn vị lập. Hồ sơ theo thủ tục hành chính thì làm theo yêu cầu của thủ tục đó.
Có nên đưa bảng tính tài chính dạng tệp kèm báo cáo không?
Nên, nếu người đọc là người cấp vốn hoặc đối tác góp vốn. Bảng tính mở cho phép họ tự thay giả định và xem kết quả đổi ra sao. Giữ bảng gọn, có trang ghi giả định riêng, không khoá công thức.
Một báo cáo khả thi có dùng được lâu không?
Số liệu chi phí và giá bán thay đổi nhanh, nên báo cáo lập quá sáu tháng mà chưa triển khai thì cần cập nhật báo giá và kiểm lại giả định thị trường. Khung và phần kỹ thuật thường dùng lại được, phần tài chính phải tính lại.
Dự án rất nhỏ có cần đủ chín chương không?
Dự án dưới một tỷ đồng có thể gộp chương môi trường vào kỹ thuật, gộp tổ chức thực hiện vào vốn, còn khoảng sáu chương. Điều không nên bỏ là tóm tắt, thị trường, kỹ thuật, tài chính và rủi ro, vì người đọc nào cũng hỏi đến.