Rủi ro pháp lý trong phương án kinh doanh của cơ sở nhỏ thường nằm ở bốn chỗ: hợp đồng thuê mặt bằng, giấy tờ và điều kiện kinh doanh, hợp đồng với khách và nhà cung cấp, và quan hệ với người làm. Khác rủi ro thị trường, rủi ro pháp lý ít khi xảy ra từ từ; nó thường đến một lần và có thể buộc cơ sở ngừng hoạt động hoặc chuyển chỗ ngay.
Bài này đi qua từng chỗ với ví dụ một tiệm sửa và rửa xe máy giả định, kèm bảng kiểm các điều kiện kinh doanh, danh sách tự kiểm trước khi nộp phương án và đoạn văn mẫu. Bài nêu nguyên tắc chung; quy định cụ thể của ngành và địa phương bạn cần hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc người có chuyên môn pháp lý.
Vì sao rủi ro pháp lý hay bị viết thiếu
Anh Khoa (giả định) có tám năm làm thợ, nay thuê một mặt bằng năm mét ngang để mở tiệm sửa xe máy kèm rửa xe. Phương án của anh tính kỹ số xe mỗi ngày, giá công, giá phụ tùng, nhưng phần rủi ro chỉ có một dòng về pháp lý: "Cơ sở cam kết chấp hành đúng quy định pháp luật." Câu này không sai, nhưng không nói được gì.
Lý do rủi ro pháp lý hay bị viết thiếu là người làm phương án coi đó là chuyện thủ tục, làm xong là hết. Thực tế ngược lại: thủ tục làm xong mới là lúc bắt đầu các nghĩa vụ kéo dài, như hợp đồng thuê phải được gia hạn, điều kiện phòng cháy phải duy trì, nước thải rửa xe phải được xử lý, người làm phải có hợp đồng. Mỗi điều đó nếu hỏng đều có thể làm cơ sở ngừng hoạt động.
Người đọc phương án, nhất là khi xem xét cho vay, thường kiểm phần pháp lý rất kỹ vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng cơ sở còn tồn tại trong suốt thời hạn khoản vay. Một tiệm bán đắt khách mà mất mặt bằng năm thứ hai thì doanh thu đẹp đến mấy cũng không trả được nợ.
Rủi ro từ hợp đồng thuê mặt bằng
Với đa số hộ kinh doanh, mặt bằng là tài sản quan trọng nhất mà lại không thuộc về mình. Những điểm cần kiểm và ghi vào phương án:
- Thời hạn thuê ngắn hơn thời gian thu hồi vốn hoặc thời hạn vay. Thuê hai năm mà vốn sửa sang chỉ thu hồi trong bốn năm thì rủi ro rất rõ. Nếu chưa thuê được dài, ghi điều khoản ưu tiên gia hạn và mức tăng giá tối đa.
- Người cho thuê không phải người đứng tên tài sản. Thuê lại của người thuê trước, hoặc thuê của một người trong gia đình chủ nhà. Kiểm giấy tờ tài sản và quyền cho thuê; nếu là thuê lại, cần có sự đồng ý của chủ sở hữu bằng văn bản.
- Điều khoản chấm dứt trước hạn. Chủ nhà được lấy lại mặt bằng trong trường hợp nào, phải báo trước bao lâu, bồi thường phần sửa sang ra sao.
- Mục đích sử dụng và quy hoạch. Mặt bằng có được phép làm dịch vụ có nước thải, tiếng ồn không; khu vực có nằm trong diện mở rộng đường hay giải toả không.
- Tiền đặt cọc và điều kiện hoàn cọc. Cọc ba đến sáu tháng tiền thuê là khoản vốn bị giữ, phải tính vào tổng vốn đầu tư.
Anh Khoa thuê ba năm, có điều khoản ưu tiên gia hạn thêm ba năm với mức tăng không quá mười phần trăm. Anh ghi rõ điều này trong phương án và đính kèm bản sao hợp đồng; đó là đoạn được người đọc chú ý nhiều nhất trong phần rủi ro.
Bảng kiểm giấy tờ và điều kiện kinh doanh
Mỗi ngành có điều kiện riêng. Bảng dưới đây lấy ví dụ tiệm sửa và rửa xe; ngành ăn uống, làm đẹp, nhà thuốc có thêm những điều kiện chuyên ngành mà bạn cần hỏi trực tiếp nơi cấp phép.
| Hạng mục | Cần kiểm | Nếu thiếu | Cách ghi trong phương án |
|---|---|---|---|
| Đăng ký hộ kinh doanh | Ngành nghề đăng ký khớp với việc làm thật | Bị xử phạt, khó chứng minh thu nhập khi vay | Ghi số và ngày đăng ký, đính kèm bản sao |
| Phòng cháy chữa cháy | Bình chữa cháy, lối thoát, dây điện, nơi để xăng dầu | Có thể bị đình chỉ hoạt động | Liệt kê thiết bị và chi phí đã tính |
| Nước thải và chất thải | Nước rửa xe có dầu nhớt đi đâu, nhớt thải thu gom ra sao | Bị phản ánh, xử phạt, buộc ngừng khu rửa | Ghi cách xử lý: bể lắng, hợp đồng thu gom nhớt thải |
| Tiếng ồn, lấn chiếm vỉa hè | Máy nén khí, xe đậu chờ | Bị nhắc nhở, xử phạt, hàng xóm phản đối | Ghi giờ hoạt động máy, chỗ để xe chờ |
| Thuế | Hình thức nộp thuế phù hợp quy mô | Truy thu, phạt chậm nộp | Ghi hình thức và mức ước tính trong bảng chi phí |
Phần nước thải là điểm yếu riêng của nghề rửa xe, nhiều tiệm làm phương án mà không nhắc tới. Một bể lắng ba ngăn tốn vài triệu đồng nhưng giải quyết được một rủi ro có thể làm mất nửa doanh thu.
Hợp đồng với khách và nhà cung cấp
Nhận việc lớn phải có giấy tờ. Tiệm anh Khoa nhận sửa xe định kỳ cho một công ty giao hàng giả định, khoảng ba mươi xe mỗi tháng. Nếu chỉ thoả thuận miệng, khi công ty chậm trả hoặc ngừng hợp tác, anh không có căn cứ đòi tiền. Phương án nên ghi rõ có hợp đồng, thời hạn thanh toán, và tỷ lệ doanh thu từ khách này.
Phụ thuộc một khách lớn là rủi ro kép. Vừa rủi ro mất khách, vừa rủi ro bị nợ đọng. Nếu một khách chiếm trên một phần tư doanh thu, ghi cả hai mặt và biện pháp, như giới hạn công nợ tối đa.
Nguồn phụ tùng phải rõ ràng. Phụ tùng không rõ nguồn gốc vừa có rủi ro chất lượng, vừa có rủi ro bị thu giữ khi kiểm tra. Ghi tên loại nhà cung cấp, có hoá đơn hay không.
Bảo hành với khách. Tiệm sửa xe hứa bảo hành công sửa bao lâu, chi phí bảo hành ước tính bao nhiêu phần trăm doanh thu. Hứa bảo hành mà không tính chi phí thì lãi trên giấy sẽ cao hơn thực tế.
Rủi ro từ quan hệ với người làm
Cơ sở nhỏ thường thuê người bằng thoả thuận miệng, trả lương theo ngày hoặc khoán. Điều đó tiện lúc đầu nhưng tạo ra ba rủi ro. Thứ nhất là tai nạn lao động: nghề sửa xe có máy mài, máy nén khí, xăng dầu; một tai nạn không có hợp đồng, không có bảo hiểm có thể tốn của chủ cơ sở số tiền bằng vài tháng lãi. Thứ hai là tranh chấp khi người làm nghỉ: tiền lương còn nợ, tiền giữ lại, dụng cụ cá nhân. Thứ ba là khi cần chứng minh chi phí lương để tính thuế hay để trình bày phương án, bạn không có giấy tờ.
Bộ luật Lao động 2019 quy định các nguyên tắc về hợp đồng lao động, kể cả với công việc ngắn hạn. Phương án không cần trích luật, nhưng nên ghi rõ: cơ sở dự kiến bao nhiêu người làm, hình thức hợp đồng, có đóng bảo hiểm cho ai, chi phí đó đã nằm trong bảng lương chưa. Với anh Khoa, hai thợ phụ có hợp đồng bằng văn bản, chi phí bảo hiểm và đồ bảo hộ đã tính vào chi phí cố định khoảng ba triệu đồng mỗi tháng theo số giả định.
Nếu chưa làm được đầy đủ ngay, ghi lộ trình: ví dụ ký hợp đồng ngay từ tháng đầu, đóng bảo hiểm từ tháng thứ ba khi người làm đã qua thử việc. Ghi ra vẫn tốt hơn để người đọc tự đoán.
Góp vốn chung và đứng tên hộ: rủi ro trong chính nhà mình
Rất nhiều cơ sở nhỏ mở bằng tiền góp của hai ba người: anh em, bạn cùng nghề, vợ chồng cùng với bố mẹ. Đăng ký hộ kinh doanh thì chỉ một người đứng tên, còn thoả thuận góp vốn giữa mọi người thường chỉ là lời nói. Khi làm ăn thuận lợi không ai nhắc tới; khi lỗ hoặc khi một người muốn rút, tranh chấp có thể làm cơ sở đứng hẳn.
Anh Khoa góp sáu mươi phần trăm, một người bạn thợ góp bốn mươi phần trăm và cùng đứng sửa. Phương án của anh nên ghi rõ: ai đứng tên đăng ký, tỷ lệ góp, cách chia lãi, ai quyết định chi tiêu lớn, và nếu một người rút thì phần vốn được trả lại theo cách nào, trong bao lâu. Những điều này nên được viết thành văn bản thoả thuận có chữ ký của các bên, đính kèm phụ lục.
Nếu quy mô lớn dần và có nhiều người góp, có thể cân nhắc chuyển sang hình thức doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2020 để phân định trách nhiệm rõ hơn. Phương án không cần quyết điều đó ngay, nhưng một câu ghi nhận rủi ro góp vốn chung cho thấy bạn đã nghĩ tới chuyện mà nhiều người chỉ nghĩ tới khi đã muộn.
Danh sách tự kiểm pháp lý trước khi nộp phương án
Đánh dấu từng dòng. Dòng nào chưa có, ghi vào phần rủi ro kèm thời hạn hoàn thành:
- Hợp đồng thuê mặt bằng bằng văn bản, thời hạn và điều khoản gia hạn đã đọc kỹ.
- Đã kiểm người cho thuê có quyền cho thuê; nếu thuê lại thì có văn bản đồng ý của chủ sở hữu.
- Đã hỏi khu vực có kế hoạch giải toả, mở đường trong thời hạn phương án hay không.
- Đăng ký kinh doanh đúng ngành nghề thực tế, địa chỉ khớp với mặt bằng.
- Đã hỏi nơi cấp phép về điều kiện riêng của ngành, ghi lại tên các điều kiện.
- Thiết bị phòng cháy đã mua hoặc đã tính vào chi phí đầu tư.
- Cách xử lý nước thải, chất thải đã được mô tả và tính chi phí.
- Hợp đồng với khách lớn và nhà cung cấp chính đã có hoặc có kế hoạch ký.
- Người làm có hợp đồng; chi phí bảo hiểm, bảo hộ đã nằm trong bảng chi phí.
Đoạn mẫu cho phương án của anh Khoa: "Cơ sở thuê mặt bằng ba năm, có quyền ưu tiên gia hạn thêm ba năm với mức tăng giá không quá mười phần trăm, người cho thuê là chủ sở hữu đứng tên tài sản. Khu rửa xe có bể lắng ba ngăn, nhớt thải được thu gom định kỳ theo hợp đồng. Hai thợ phụ có hợp đồng lao động, chi phí bảo hộ và bảo hiểm đã tính trong chi phí cố định. Rủi ro pháp lý còn lại là việc gia hạn sau năm thứ sáu, cơ sở sẽ đàm phán lại từ năm thứ năm."
Câu hỏi thường gặp
Thuê mặt bằng ngắn hạn có làm phương án khó được chấp nhận không?
Thời hạn thuê ngắn hơn thời gian thu hồi vốn hay thời hạn khoản vay là điểm người đọc thường hỏi kỹ. Bạn nên ghi rõ điều khoản gia hạn, phương án chuyển chỗ và chi phí ước tính nếu phải chuyển, thay vì để trống chi tiết này.
Có cần thuê luật sư khi làm phương án kinh doanh nhỏ không?
Phần lớn cơ sở nhỏ không cần. Nhưng khi hợp đồng thuê dài hạn có giá trị lớn, khi thuê lại của người khác, hay khi mặt bằng có tranh chấp, nên nhờ người có chuyên môn đọc hợp đồng trước khi ký và trước khi đưa vào phương án.
Điều kiện kinh doanh của ngành mình tra ở đâu?
Cách chắc nhất là hỏi trực tiếp cơ quan đăng ký kinh doanh nơi đặt cơ sở và cơ quan quản lý chuyên ngành. Ghi lại tên từng điều kiện họ nêu. Hỏi thêm vài chủ cơ sở cùng nghề trong khu vực để biết điều kiện nào thường bị kiểm tra.
Chưa xin xong giấy phép có viết phương án được không?
Viết được, nhưng phải ghi rõ giấy tờ nào đang làm, dự kiến hoàn thành khi nào và chi phí bao nhiêu. Nếu giấy phép là điều kiện để mở cửa, phương án nên tính thời gian chờ đó vào lịch, không để doanh thu bắt đầu từ tháng đầu.
Rủi ro pháp lý nên đặt chung bảng với các rủi ro khác không?
Có thể đặt chung trong bảng rủi ro, nhưng mặt bằng và giấy phép nên có thêm một đoạn riêng vì người đọc thường kiểm kỹ hai điểm này. Danh sách giấy tờ kèm bản sao để ở phụ lục.
Mở tiệm trong nhà mình thì còn rủi ro mặt bằng không?
Ít hơn thuê nhưng vẫn có. Nhà chung của gia đình cần sự đồng ý của các đồng sở hữu, khu dân cư có thể hạn chế một số ngành gây ồn hoặc có nước thải, và việc dùng nhà làm cơ sở kinh doanh có thể ảnh hưởng khi nhà đang được thế chấp.