Một phương án kinh doanh nhỏ chỉ cần ba đến bốn biểu đồ: cột doanh thu theo tháng để thấy mùa vụ, đường dòng tiền lũy kế để thấy lúc thiếu tiền sâu nhất, biểu đồ hoà vốn, và có thể thêm một biểu đồ so sánh các kịch bản. Mỗi biểu đồ phải trả lời một câu hỏi người đọc đang có; biểu đồ không trả lời câu hỏi nào là trang trí và nên bỏ.
Bài này đưa ra bảng chọn loại biểu đồ theo câu hỏi, cách dựng đường dòng tiền lũy kế và biểu đồ hoà vốn từ số liệu giả định của một quán cà phê sân vườn, năm quy tắc vẽ cho trung thực, cách đặt tiêu đề và chú thích, cùng những lưu ý khi in hoặc trình chiếu.
Phương án nhỏ cần bao nhiêu biểu đồ
Anh Dũng (giả định) lập phương án mở quán cà phê sân vườn trên mảnh đất thuê ba trăm mét vuông. Bản nháp của anh có chín biểu đồ, phần lớn là biểu đồ tròn ba chiều nhiều màu: cơ cấu vốn, cơ cấu chi phí, cơ cấu đồ uống, cơ cấu khách theo tuổi. Nhìn rất bắt mắt, nhưng khi đọc lại, anh không trả lời được biểu đồ nào giúp người đọc quyết định điều gì.
Một câu hỏi lọc hữu ích: nếu bỏ biểu đồ này đi, người đọc có mất thông tin gì mà bảng hoặc câu văn chưa nói không. Biểu đồ cơ cấu vốn chỉ có ba phần, một câu văn nói đủ. Biểu đồ cơ cấu khách theo tuổi dựa trên đoán, không nên có. Còn biểu đồ cho thấy dòng tiền lũy kế xuống thấp nhất vào tháng thứ năm thì không câu văn nào thay được, vì nó cho thấy hình dạng của cả năm trong một cái nhìn.
Sau khi lọc, anh Dũng giữ lại ba biểu đồ. Phương án ngắn đi, nhưng người đọc nhớ được nhiều hơn. Với cơ sở nhỏ, ba đến bốn biểu đồ là mức vừa; hơn năm cái thì cái quan trọng bị chìm giữa những cái phụ.
Chọn loại biểu đồ theo câu hỏi
Bắt đầu từ câu hỏi người đọc muốn trả lời, không bắt đầu từ loại biểu đồ đẹp. Bảng dưới đây đủ dùng cho phần lớn phương án:
| Câu hỏi của người đọc | Loại nên dùng | Ví dụ ở quán anh Dũng | Tránh |
|---|---|---|---|
| Doanh thu thay đổi ra sao qua các tháng? | Cột theo tháng | Mùa khô đông khách, mùa mưa vắng sân vườn | Đường nối khi chỉ có ít điểm |
| Lúc nào cơ sở thiếu tiền nhiều nhất? | Đường dòng tiền lũy kế | Đáy vào tháng thứ 5 | Cột dòng tiền từng tháng đứng riêng |
| Bán bao nhiêu thì hoà vốn? | Hai đường: doanh thu và tổng chi phí | Cắt nhau ở khoảng 120 ly mỗi ngày | Chỉ ghi một con số không có hình |
| Tiền chi chủ yếu vào đâu? | Thanh ngang xếp từ lớn đến nhỏ | Thuê đất và lương lớn nhất | Tròn nhiều lát, tròn ba chiều |
| Nếu khách ít hơn thì sao? | Thanh so sánh ba kịch bản | Lãi năm đầu theo xấu, vừa, tốt | Ba biểu đồ tách rời khác thang |
Biểu đồ tròn chỉ dùng được khi có từ hai đến bốn phần và người đọc cần thấy một phần chiếm bao nhiêu trong tổng. Trong phương án nhỏ, trường hợp đó hiếm; thanh ngang gần như luôn rõ hơn.
Đường dòng tiền lũy kế: biểu đồ đáng giá nhất
Dòng tiền lũy kế là tổng cộng dồn tiền vào trừ tiền ra từ ngày bắt đầu. Đường này đi xuống trong giai đoạn đầu tư và chưa đông khách, chạm đáy, rồi đi lên. Số liệu giả định của quán anh Dũng, đơn vị triệu đồng; bảng lược bớt tháng 7, 9 và 11 cho gọn:
| Tháng | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 8 | 10 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dòng tiền trong tháng | -420 | -18 | -12 | -8 | -5 | -2 | 4 | 12 | 15 | 9 |
| Lũy kế | -420 | -438 | -450 | -458 | -463 | -465 | -461 | -441 | -412 | -388 |
Khi vẽ thành đường, người đọc thấy ngay ba điều: tổng tiền cần bỏ ra trước khi dòng tiền dương là khoảng bốn trăm sáu mươi lăm triệu đồng, chứ không phải bốn trăm hai mươi triệu đồng vốn đầu tư ban đầu; đáy rơi vào tháng thứ năm; và cuối năm đầu vẫn còn âm gần bốn trăm triệu đồng, nghĩa là thời gian thu hồi vốn dài hơn một năm nhiều. Bảng in sẵn số chỉ có hai dòng, nhưng phải dò từng ô mới thấy ba điều đó; đường lũy kế cho thấy trong một giây.
Đánh dấu điểm đáy trên biểu đồ bằng một chấm và ghi số bên cạnh. Đó là con số người đọc cần nhớ nhất, vì vốn và quỹ dự phòng phải đủ để đi qua điểm đáy này.
Biểu đồ hoà vốn dựng thế nào
Biểu đồ hoà vốn có trục ngang là sản lượng, ví dụ số ly bán mỗi ngày, trục đứng là tiền mỗi tháng. Vẽ hai đường. Đường tổng chi phí bắt đầu từ mức chi phí cố định khi sản lượng bằng không rồi tăng dần theo chi phí biến đổi mỗi ly. Đường doanh thu bắt đầu từ gốc và tăng theo giá bán mỗi ly. Chỗ hai đường cắt nhau là điểm hoà vốn.
Số giả định của anh Dũng: chi phí cố định khoảng tám mươi triệu đồng mỗi tháng gồm thuê đất, lương, điện, khấu hao; giá bán trung bình ba mươi lăm nghìn đồng mỗi ly; chi phí biến đổi mười một nghìn đồng mỗi ly. Mỗi ly đóng góp hai mươi bốn nghìn đồng để bù chi phí cố định. Sản lượng hoà vốn bằng tám mươi triệu chia hai mươi bốn nghìn, khoảng ba nghìn ba trăm ly mỗi tháng, tức chừng một trăm hai mươi ly mỗi ngày nếu mở hai mươi tám ngày.
Trên biểu đồ, kẻ thêm một đường dọc ở mức sản lượng dự kiến, giả sử một trăm sáu mươi ly mỗi ngày. Khoảng cách giữa đường dọc này và điểm hoà vốn là "biên an toàn": ở đây khách có thể giảm khoảng một phần tư trước khi quán bắt đầu lỗ. Một biểu đồ có cả ba thứ, hai đường và một vạch dự kiến, nói được nhiều hơn một trang giải thích.
Biểu đồ so sánh ba kịch bản
Phần độ nhạy thường là một bảng nhiều số mà người đọc lướt qua. Một biểu đồ thanh ngang ba kịch bản, đặt cạnh nhau cùng một thang, cho thấy ngay khoảng dao động. Số giả định cho năm đầu của quán anh Dũng, đơn vị triệu đồng:
| Kịch bản | Ly mỗi ngày | Doanh thu năm | Lãi trước lãi vay và thuế | Đáy dòng tiền lũy kế |
|---|---|---|---|---|
| Xấu: khách ít hơn 25% | 120 | 1.411 | 8 | -512 |
| Vừa: theo giả định chính | 160 | 1.882 | 330 | -465 |
| Tốt: khách nhiều hơn 15% | 184 | 2.164 | 524 | -448 |
Vẽ hai cụm thanh: một cụm cho lãi năm, một cụm cho đáy dòng tiền. Cụm lãi cho thấy kịch bản xấu gần như hoà vốn, đúng với biên an toàn khoảng một phần tư đã tính ở biểu đồ hoà vốn. Cụm đáy dòng tiền cho thấy điều quan trọng hơn: ngay cả kịch bản tốt cũng cần gần bốn trăm năm mươi triệu đồng đi qua giai đoạn đầu, còn kịch bản xấu cần thêm gần năm mươi triệu đồng so với kịch bản vừa. Đó là con số quỹ dự phòng phải đủ để chống.
Lãi trong bảng tính bằng hai mươi bốn nghìn đồng đóng góp mỗi ly nhân số ly cả năm, trừ chín trăm sáu mươi triệu đồng chi phí cố định; người đọc có thể tự nhân lại và sẽ ra cùng kết quả. Lưu ý ba thanh phải cùng một trục, bắt đầu từ không, và kịch bản xấu phải được vẽ với cùng mức nổi bật như hai kịch bản kia. Làm mờ kịch bản xấu để người đọc khỏi chú ý là cách nhanh nhất làm mất lòng tin.
Năm quy tắc để biểu đồ không đánh lừa người đọc
Người đọc phương án có kinh nghiệm rất nhạy với biểu đồ bị kéo giãn. Một biểu đồ bị nghi là cố tình làm đẹp số sẽ kéo theo nghi ngờ cho cả phần tài chính. Năm quy tắc giữ cho biểu đồ trung thực:
- Trục đứng của biểu đồ cột bắt đầu từ không. Cắt trục từ giữa chừng làm chênh lệch nhỏ trông như gấp đôi.
- Không dùng hiệu ứng ba chiều. Phối cảnh làm phần gần trông to hơn phần xa, sai lệch tỷ lệ.
- Cùng thang khi đặt cạnh nhau. Hai biểu đồ so sánh kịch bản phải cùng giá trị lớn nhất trên trục, nếu không kịch bản xấu trông gần bằng kịch bản tốt.
- Phân biệt số thật và số dự tính. Nếu cơ sở đã chạy vài tháng, phần số thật vẽ nét liền, phần dự tính vẽ nét đứt hoặc màu nhạt hơn.
- Không vẽ tiếp xu hướng quá xa. Kéo đường tăng trưởng năm năm từ ba tháng số liệu là lời hứa, không phải dự tính.
Nếu một biểu đồ chỉ đẹp khi vi phạm một trong năm quy tắc trên, nghĩa là số liệu không ủng hộ điều bạn muốn nói. Lúc đó sửa lời nói, không sửa biểu đồ.
Tiêu đề, chú thích và cách in
Tiêu đề nói kết luận. Thay vì "Biểu đồ 2. Dòng tiền lũy kế", viết "Biểu đồ 2. Dòng tiền lũy kế chạm đáy khoảng 465 triệu đồng vào tháng thứ 5". Người đọc lướt chỉ đọc tiêu đề vẫn nắm được ý chính.
Ghi đơn vị và nguồn ngay dưới hình. "Đơn vị: triệu đồng. Số liệu giả định theo Bảng 4." Một dòng nhỏ là đủ để người đọc biết biểu đồ đi cùng bảng nào.
Ghi số trực tiếp lên những điểm quan trọng. Điểm đáy, điểm hoà vốn, tháng cao điểm. Không cần ghi số lên mọi cột; vài con số chọn lọc rõ hơn.
Kiểm bản in đen trắng. Nhiều phương án được in hoặc chụp lại bằng máy đen trắng. Hai đường màu đỏ và xanh lá in ra thành hai đường xám giống nhau. Dùng một đường liền và một đường đứt, hoặc một đường đậm và một đường mảnh.
Khi trình chiếu, mỗi trang một biểu đồ. Phóng to chữ trên trục, bỏ đường lưới phụ. Người ngồi cách màn hình ba mét phải đọc được số ở điểm đáy.
Câu hỏi thường gặp
Phương án kinh doanh có bắt buộc phải có biểu đồ không?
Không bắt buộc. Một phương án nhỏ với bảng rõ ràng và câu nhận xét tốt vẫn đầy đủ. Tuy vậy, đường dòng tiền lũy kế và biểu đồ hoà vốn giúp người đọc nắm ý nhanh hơn nhiều, nên đáng thêm nếu bạn vẽ được đúng.
Có nên dùng biểu đồ tròn cho cơ cấu chi phí không?
Chỉ khi có ít phần và bạn muốn nhấn một phần chiếm tỷ trọng lớn. Với năm khoản chi trở lên, thanh ngang xếp từ lớn đến nhỏ dễ so hơn nhiều. Tuyệt đối tránh biểu đồ tròn ba chiều vì nó làm sai tỷ lệ.
Biểu đồ đặt trong thân bài hay phụ lục?
Biểu đồ trả lời câu hỏi quan trọng như dòng tiền và hoà vốn nên đặt ngay cạnh bảng tương ứng trong thân bài. Biểu đồ chi tiết, như doanh thu từng nhóm sản phẩm theo tháng, để phụ lục.
Vẽ biểu đồ bằng công cụ gì là đủ?
Bảng tính thông dụng trên máy tính là đủ cho mọi biểu đồ trong phương án nhỏ. Quan trọng là biểu đồ lấy số trực tiếp từ bảng, để khi sửa giả định thì biểu đồ tự cập nhật theo, không phải vẽ lại.
Dòng tiền lũy kế khác lợi nhuận lũy kế thế nào trên biểu đồ?
Lợi nhuận trừ khấu hao dần, còn dòng tiền ghi toàn bộ tiền mua thiết bị ở tháng chi ra. Vì vậy đường dòng tiền lũy kế thường xuống sâu hơn ở đầu kỳ. Với người cho vay, đường dòng tiền quan trọng hơn vì nợ được trả bằng tiền.