Phần rủi ro trong phương án kinh doanh cần nêu đúng những việc có thể làm cơ sở mất tiền, mỗi việc kèm hậu quả tính bằng tiền, biện pháp làm trước và việc sẽ làm khi nó xảy ra. Người đọc không chờ bạn khẳng định "rủi ro thấp"; họ muốn thấy bạn đã nhìn thấy chỗ nguy hiểm và có sẵn đường lui. Năm đến tám dòng rủi ro viết kỹ có giá trị hơn hai trang liệt kê chung chung.
Bài dưới đây đi qua năm nhóm rủi ro mà cơ sở nhỏ nào cũng phải xét, một công thức bốn vế cho mỗi dòng, bảng mẫu của một quán cơm văn phòng giả định, cách phân biệt biện pháp thật với biện pháp cho có, và một đoạn văn mẫu. Mọi con số trong bài là giả định để minh hoạ cách tính.
Người đọc tìm gì khi lật tới phần rủi ro
Người từng làm tín dụng đọc phương án theo một thứ tự khá quen: lướt phần tóm tắt, nhảy vào bảng doanh thu chi phí, rồi lật thẳng tới phần rủi ro. Lý do đơn giản: phần doanh thu ai cũng viết đẹp, còn phần rủi ro cho thấy người làm phương án có thật sự hiểu nghề hay không. Một chủ quán cơm viết "rủi ro: cạnh tranh gay gắt, biện pháp: nâng cao chất lượng phục vụ" là đang chép mẫu. Một chủ quán viết "nếu tòa văn phòng đối diện chuyển đi, quán mất khoảng bốn mươi suất trưa mỗi ngày" là người đã ngồi đếm khách.
Người đọc thường kiểm ba điều. Thứ nhất, rủi ro có gắn với chính cơ sở này không, hay áp cho mọi ngành cũng được. Thứ hai, hậu quả có được quy ra tiền hoặc số ngày đứng bán không, vì chỉ khi có con số mới so được với khoản dự phòng. Thứ ba, biện pháp có tốn tiền, tốn công thật không. Biện pháp không tốn gì thường là biện pháp không có thật.
Phần rủi ro cũng là chỗ để bạn tự bảo vệ mình. Khi ghi rõ "phương án này giả định giá gạo không tăng quá mười phần trăm trong năm đầu", bạn đã đặt ranh giới cho lời hứa của chính mình. Sáu tháng sau giá gạo tăng mạnh, người cùng góp vốn sẽ thấy đó là rủi ro đã được nói trước, không phải sự cố do bạn giấu.
Năm nhóm rủi ro cơ sở nhỏ nào cũng phải xét
Rủi ro về khách và doanh thu. Khách ít hơn dự tính, khách đến nhưng chi ít hơn, khách chỉ đông theo mùa, hoặc một nguồn khách lớn biến mất. Với quán gần trường học, ba tháng hè là rủi ro chắc chắn xảy ra chứ không phải khả năng; nó phải nằm sẵn trong bảng doanh thu, còn phần rủi ro chỉ bàn trường hợp hè dài hơn hoặc trường chuyển cơ sở.
Rủi ro về nguồn hàng và giá đầu vào. Nhà cung cấp chính ngừng giao, giá nguyên liệu tăng, hàng về chậm. Cơ sở phụ thuộc một nhà cung cấp duy nhất cho hơn nửa giá vốn thì phải nói rõ điều đó và nêu nhà cung cấp dự phòng bằng tên giả định hoặc mô tả.
Rủi ro về mặt bằng và pháp lý. Hợp đồng thuê ngắn hơn thời hạn vay, chủ nhà tăng giá khi gia hạn, giấy phép hoặc điều kiện an toàn thực phẩm, phòng cháy chưa đủ. Đây là nhóm hay bị bỏ qua nhất vì người viết coi là chuyện đương nhiên.
Rủi ro về con người. Chủ cơ sở ốm, đầu bếp chính nghỉ, thợ giỏi bị kéo đi. Ở cơ sở dưới mười người, một người nghỉ có thể làm doanh thu giảm một phần ba. Ghi rõ ai làm thay và trong bao lâu.
Rủi ro về tiền. Khách nợ lâu, hàng tồn đọng, thiếu tiền mặt đúng kỳ trả nợ hoặc trả lương. Nhóm này nối thẳng với bảng dòng tiền, nên con số ở đây phải khớp với khoản dự phòng bạn đã đặt ở phần tài chính.
Công thức bốn vế cho mỗi dòng rủi ro
Mỗi rủi ro viết thành một dòng có đủ bốn vế. Thiếu vế nào, người đọc sẽ hỏi đúng vế đó.
- Dấu hiệu nhận ra. Viết điều bạn sẽ quan sát được, không viết cảm giác. Thay vì "doanh thu sụt giảm", viết "số suất trưa bán ra dưới một trăm hai mươi suất mỗi ngày trong hai tuần liền".
- Hậu quả tính bằng tiền hoặc thời gian. Ví dụ giả định: mỗi suất lãi gộp mười hai nghìn đồng, mất bốn mươi suất mỗi ngày, hai mươi sáu ngày bán, tức mất khoảng mười hai triệu rưỡi đồng lãi gộp mỗi tháng.
- Biện pháp làm trước. Việc bạn làm ngay từ đầu để rủi ro ít xảy ra hoặc nhẹ đi: ký hợp đồng thuê năm năm, có hai nhà cung cấp gạo, dạy phụ bếp nấu được ba món chính.
- Việc làm khi nó xảy ra. Kế hoạch cụ thể khi dấu hiệu xuất hiện: bán thêm cơm tối, nhận suất đặt cho xưởng gần đó, cắt một nhân viên bán thời gian. Ghi cả số tiền dự phòng sẽ dùng nếu có.
Bốn vế này giúp bạn tự lọc. Rủi ro nào bạn không tìm ra dấu hiệu nhận biết thì thường là rủi ro quá mơ hồ, nên tách nhỏ ra hoặc bỏ đi. Rủi ro nào hậu quả tính ra quá nhỏ so với lãi một tháng thì không cần chiếm một dòng trong phương án.
Bảng mẫu: phần rủi ro của quán cơm văn phòng chị Hương
Chị Hương (giả định) mở quán cơm trưa sáu mươi chỗ ngồi gần một cụm văn phòng, dự tính bán khoảng một trăm sáu mươi suất mỗi ngày. Bảng dưới đây là phần rủi ro chị đưa vào phương án, số liệu đều là giả định.
| Rủi ro | Dấu hiệu | Hậu quả ước tính | Làm trước | Khi xảy ra |
|---|---|---|---|---|
| Một tòa văn phòng lớn chuyển đi | Dưới 120 suất/ngày trong 2 tuần | Mất khoảng 12,5 triệu đồng lãi gộp/tháng | Không dựa vào một tòa nhà quá 30% khách | Mở thêm cơm tối, nhận suất đặt cho xưởng gần |
| Giá thịt, gạo tăng mạnh | Giá vốn mỗi suất vượt 26 nghìn đồng | Mỗi nghìn đồng tăng làm mất khoảng 4 triệu đồng/tháng | Hai nhà cung cấp, chốt giá theo tháng | Đổi món, tăng giá 2 nghìn đồng sau khi báo khách 1 tuần |
| Đầu bếp chính nghỉ | Báo nghỉ hoặc vắng quá 3 ngày | Doanh thu giảm khoảng một phần ba trong 2 đến 4 tuần | Phụ bếp học nấu 3 món chính | Chị Hương đứng bếp, rút gọn thực đơn còn 5 món |
| Chủ nhà không gia hạn hợp đồng | Còn 6 tháng hết hạn mà chưa ký lại | Chi phí chuyển chỗ khoảng 60 triệu đồng | Thuê 5 năm, ghi điều khoản báo trước 6 tháng | Tìm mặt bằng trong bán kính 500 mét |
| Thiếu tiền mặt kỳ trả nợ | Số dư cuối tuần dưới 15 triệu đồng | Trễ hạn, mất uy tín với bên cho vay | Giữ quỹ dự phòng bằng 1 tháng chi phí cố định | Hoãn mua sắm thiết bị, giảm hàng tồn kho khô |
Bảng này chỉ năm dòng nhưng mỗi dòng đều nói được tiền. Người đọc nhìn cột hậu quả là biết rủi ro nào lớn nhất, và nhìn cột làm trước là biết chủ quán đã chuẩn bị đến đâu.
Biện pháp thật và biện pháp cho có
Biện pháp là nơi phương án lộ ra chất lượng thật. Một vài cặp so sánh để bạn tự soát:
- Không nên: "Nâng cao chất lượng sản phẩm để giữ chân khách." Nên: "Thu thập ý kiến khách mỗi tuần qua phiếu tại bàn, đổi một món ít người gọi nhất mỗi tháng."
- Không nên: "Tìm kiếm thêm nguồn hàng khi cần." Nên: "Đã hỏi giá hai cơ sở cung cấp thịt khác, mức chênh dưới năm phần trăm, có thể chuyển trong ba ngày."
- Không nên: "Quản lý chi phí chặt chẽ." Nên: "Chốt sổ chi phí mỗi tối, nếu giá vốn suất cơm vượt hai mươi sáu nghìn đồng ba ngày liền thì xem lại thực đơn."
- Không nên: "Mua bảo hiểm đầy đủ." Nên: "Mua bảo hiểm cháy nổ cho thiết bị bếp, phí ước khoảng ba triệu đồng mỗi năm, đã tính vào chi phí cố định."
- Không nên: "Có kế hoạch marketing linh hoạt." Nên: "Khi khách giảm, phát phiếu giảm giá cho ba tòa nhà lân cận, chi tối đa hai triệu đồng mỗi đợt."
Câu "nên" luôn có ít nhất một trong ba thứ: con số, thời hạn, hoặc người chịu trách nhiệm. Câu nào thiếu cả ba thì sửa lại hoặc xoá.
Những rủi ro người viết hay giấu và vì sao không nên giấu
Có ba loại rủi ro người viết phương án hay lờ đi. Loại đầu là sự phụ thuộc vào chính chủ cơ sở: chị Hương vừa đi chợ, vừa nấu, vừa thu tiền. Nếu chị ốm hai tuần, quán gần như đóng cửa. Viết ra điều này không làm phương án xấu đi; nó cho thấy chị biết điểm yếu và đã dạy người làm thay.
Loại thứ hai là rủi ro về khoản nợ khác. Nhiều hộ kinh doanh đang trả góp xe, trả nợ người thân, nhưng phương án chỉ tính khoản vay mới. Người thẩm định thường tra ra các khoản này, và khi phát hiện bạn không nhắc tới, họ nghi luôn những con số còn lại. Ghi thẳng tổng nghĩa vụ trả nợ mỗi tháng và dòng tiền nào sẽ lo cho nó.
Loại thứ ba là rủi ro do kinh nghiệm. Người chuyển nghề, chưa từng đứng bán, nên nói rõ mình bù đắp bằng cách nào: đã làm phụ ở quán người quen sáu tháng, đã học khóa nấu ăn, có người nhà từng làm nghề cùng tham gia. Giấu chuyện mới vào nghề không giúp gì, vì người đọc nhìn lý lịch là biết.
Đoạn văn mẫu để chép khung
Ngoài bảng, phần rủi ro nên có một đoạn văn ngắn mở đầu để người đọc hiểu cách bạn nhìn vấn đề. Đoạn sau là của quán cơm giả định, bạn thay chi tiết theo ngành của mình:
"Quán cơm Hương Quê phụ thuộc chủ yếu vào khách văn phòng trong bán kính năm trăm mét, nên rủi ro lớn nhất là lượng khách trưa giảm khi có tòa nhà chuyển đi hoặc nhân viên làm việc tại nhà nhiều hơn. Cơ sở đã giới hạn không để một tòa nhà nào chiếm quá ba mươi phần trăm khách đặt suất, và chuẩn bị phương án bán cơm tối nếu lượng suất trưa dưới một trăm hai mươi suất mỗi ngày trong hai tuần liền. Rủi ro thứ hai là giá thực phẩm tăng; cơ sở chốt giá với hai nhà cung cấp theo từng tháng và giữ quỹ dự phòng bằng một tháng chi phí cố định, khoảng ba mươi lăm triệu đồng theo số giả định. Các rủi ro còn lại và biện pháp được trình bày trong bảng dưới đây."
Đoạn mẫu chỉ khoảng một trăm hai mươi chữ, nói hai rủi ro lớn nhất bằng ngôn ngữ của chính quán, rồi dẫn vào bảng. Đừng mở phần rủi ro bằng câu kiểu "kinh doanh nào cũng có rủi ro"; người đọc đã biết điều đó, họ cần biết rủi ro của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Phần rủi ro trong phương án kinh doanh nên dài bao nhiêu?
Với cơ sở nhỏ, một đến hai trang là vừa: một đoạn mở khoảng một trăm chữ, một bảng năm đến tám dòng, và vài dòng về quỹ dự phòng. Dài hơn thường là do liệt kê rủi ro chung chung không gắn với cơ sở của bạn.
Có nên ghi rủi ro lớn khiến người đọc lo ngại không?
Nên ghi, kèm biện pháp. Người đọc có kinh nghiệm biết rủi ro đó tồn tại dù bạn có viết hay không. Viết ra cho thấy bạn đã nhìn thấy nó; giấu đi thì khi bị hỏi, bạn mất uy tín cho cả phương án.
Rủi ro thời tiết, dịch bệnh có cần đưa vào không?
Chỉ đưa vào khi nó tác động trực tiếp tới cơ sở của bạn và bạn nói được hậu quả. Quán ven đường ngập nước mỗi mùa mưa thì ghi số ngày đóng cửa ước tính. Viết chung chung "thiên tai, dịch bệnh" mà không có biện pháp thì bỏ.
Biện pháp có cần ghi chi phí không?
Nên ghi khi biện pháp tốn tiền, như bảo hiểm, quỹ dự phòng, thuê thêm người dự bị. Khoản đó phải xuất hiện lại trong bảng chi phí hoặc dòng tiền, nếu không người đọc thấy hai phần của phương án không khớp nhau.
Phần rủi ro đặt ở đâu trong phương án kinh doanh?
Thông thường đặt sau phần tài chính, vì rủi ro cần dựa vào con số doanh thu và chi phí đã trình bày. Một số mẫu đặt trước phần kết luận. Quan trọng là trong phần tóm tắt đầu phương án có một câu nhắc hai rủi ro lớn nhất.