Ma trận rủi ro cho hộ kinh doanh là bảng chấm mỗi rủi ro theo hai trục, khả năng xảy ra và mức thiệt hại, mỗi trục từ 1 đến 5, rồi nhân hai điểm để biết rủi ro nào phải lo trước. Điều khiến ma trận dùng được là thang chấm phải gắn với quy mô thật của cơ sở: thiệt hại mười triệu đồng là chuyện nhỏ với xưởng lớn nhưng là một tháng lãi của xưởng mộc ba người.
Bài này hướng dẫn đặt hai thang chấm theo số liệu của chính bạn, chấm thử mười rủi ro của một xưởng mộc giả định, đọc kết quả theo ba vùng, những lỗi chấm điểm hay gặp, và cách đưa ma trận vào phương án mà không biến nó thành trang trí.
Ma trận khác danh sách rủi ro ở chỗ nào
Danh sách rủi ro trả lời câu hỏi "có những gì có thể hỏng". Ma trận trả lời câu hỏi tiếp theo: "trong những thứ đó, cái nào đáng bỏ tiền và công sức ra phòng trước". Cơ sở nhỏ không có đủ tiền để phòng mọi rủi ro, nên việc xếp thứ tự quan trọng hơn việc liệt kê cho đủ.
Anh Tâm (giả định) có xưởng mộc ba thợ, làm tủ bếp và giường theo đơn, lãi ròng trung bình khoảng hai mươi lăm triệu đồng mỗi tháng. Khi viết phương án mở rộng thêm một máy cưa bàn và một thợ, anh liệt kê được mười bốn rủi ro: từ cháy xưởng đến khách trả chậm, từ gỗ tăng giá đến thợ bị thương. Nếu viết hết mười bốn dòng với mức chú ý như nhau, người đọc không biết anh lo điều gì nhất, và chính anh cũng không biết nên mua bảo hiểm trước hay ký hợp đồng gỗ dài hạn trước.
Ma trận giải quyết đúng chỗ đó. Sau khi chấm điểm, anh Tâm thấy ba rủi ro nằm vùng đỏ, bốn nằm vùng vàng, số còn lại chỉ cần theo dõi. Phương án chỉ cần viết kỹ ba rủi ro đỏ, nhắc ngắn bốn rủi ro vàng.
Một lợi ích ít người để ý: ma trận buộc bạn tách hai câu hỏi mà đầu óc hay trộn vào nhau. "Chuyện này có hay xảy ra không" và "nếu xảy ra thì mất bao nhiêu" là hai câu khác hẳn. Cháy xưởng hiếm mà mất trắng; khách trả chậm thì tháng nào cũng có nhưng mỗi lần chỉ kẹt vài triệu đồng. Khi chấm riêng từng trục, bạn thấy rõ rủi ro nào cần bảo hiểm, rủi ro nào chỉ cần một quy định thu tiền chặt hơn. Mười bốn dòng ban đầu của anh Tâm, sau khi gộp những dòng trùng ý và bỏ những dòng không quy ra được tiền, còn đúng mười dòng để chấm.
Đặt thang khả năng xảy ra theo số lần, không theo cảm giác
Thang khả năng nên định nghĩa bằng tần suất trong khoảng thời gian của phương án, thường là ba đến năm năm. Định nghĩa bằng chữ "hiếm", "thường" mà không có số thì mỗi người chấm một kiểu.
| Điểm | Gọi là | Định nghĩa dùng trong phương án | Ví dụ ở xưởng mộc |
|---|---|---|---|
| 1 | Rất hiếm | Chưa xảy ra ở cơ sở và cơ sở cùng nghề quen biết trong 10 năm | Xưởng bị cháy lan từ nhà bên |
| 2 | Hiếm | Có thể xảy ra một lần trong 5 năm | Máy cưa chính hỏng nặng phải thay |
| 3 | Có thể | Khoảng một lần mỗi một đến hai năm | Thợ chính nghỉ việc |
| 4 | Thường gặp | Vài lần mỗi năm | Gỗ về trễ quá một tuần |
| 5 | Gần như chắc chắn | Hằng tháng hoặc đã đang xảy ra | Có khách trả tiền chậm hơn hẹn |
Nguồn để chấm là sổ sách của chính bạn và hỏi người cùng nghề. Anh Tâm xem lại sổ hai năm và thấy gỗ về trễ năm lần, nên chấm 4 chứ không chấm 3 như cảm giác ban đầu. Ghi luôn nguồn chấm vào phụ lục để người đọc biết đó không phải con số đoán.
Đặt thang thiệt hại theo lãi một tháng của chính cơ sở
Thang thiệt hại nên neo vào lãi ròng một tháng, vì đó là thước đo cơ sở chịu được bao nhiêu. Với lãi giả định hai mươi lăm triệu đồng mỗi tháng, thang của xưởng anh Tâm như sau:
| Điểm | Thiệt hại tiền | Thời gian ngừng hoặc giảm việc | Ảnh hưởng khác |
|---|---|---|---|
| 1 | Dưới 5 triệu đồng (dưới 1/5 lãi tháng) | Dưới 1 ngày | Khách không nhận ra |
| 2 | 5 đến 25 triệu đồng (tới 1 tháng lãi) | 1 đến 3 ngày | Một khách phàn nàn |
| 3 | 25 đến 75 triệu đồng (1 đến 3 tháng lãi) | 1 đến 2 tuần | Mất một vài khách quen |
| 4 | 75 đến 150 triệu đồng (3 đến 6 tháng lãi) | 2 tuần đến 2 tháng | Trễ một kỳ trả nợ |
| 5 | Trên 150 triệu đồng | Trên 2 tháng hoặc đóng cửa | Mất khả năng trả nợ |
Nếu cơ sở của bạn lãi mười triệu đồng mỗi tháng thì các mốc tiền thu nhỏ tương ứng. Đừng chép thang của doanh nghiệp lớn, ở đó điểm 5 thường là hàng tỷ đồng và mọi rủi ro của cơ sở nhỏ sẽ đều rơi vào điểm 1, nhìn rất yên tâm mà sai hoàn toàn.
Chấm thử mười rủi ro của xưởng mộc anh Tâm
Điểm rủi ro bằng điểm khả năng nhân điểm thiệt hại, cao nhất là 25. Các con số đều là giả định để minh hoạ.
| Rủi ro | Khả năng | Thiệt hại | Điểm | Vùng |
|---|---|---|---|---|
| Khách đặt cọc thấp rồi bỏ đơn giữa chừng | 4 | 3 | 12 | Đỏ |
| Thợ chính nghỉ việc | 3 | 4 | 12 | Đỏ |
| Cháy xưởng do mạt cưa, dây điện cũ | 2 | 5 | 10 | Đỏ |
| Gỗ tăng giá trên 15% trong năm | 3 | 3 | 9 | Vàng |
| Thợ bị thương do máy | 2 | 4 | 8 | Vàng |
| Khách trả chậm hơn hẹn | 5 | 1 | 5 | Vàng |
| Gỗ về trễ quá một tuần | 4 | 2 | 8 | Vàng |
| Máy cưa chính hỏng nặng | 2 | 2 | 4 | Xanh |
| Mất điện kéo dài | 2 | 1 | 2 | Xanh |
| Đối thủ mới mở gần xưởng | 2 | 2 | 4 | Xanh |
Kết quả có một điểm bất ngờ với chính anh Tâm: rủi ro khách bỏ đơn giữa chừng nặng ngang thợ chính nghỉ, vì mỗi bộ tủ bếp dở dang chiếm vật tư ba mươi đến bốn mươi triệu đồng. Biện pháp đi kèm vì thế rất rõ: nâng mức cọc lên bốn mươi phần trăm và chia thanh toán theo ba đợt.
Đọc ma trận: ba vùng và việc phải làm ở mỗi vùng
Vùng đỏ, từ 10 điểm trở lên. Phải có biện pháp làm trước, có người chịu trách nhiệm, có chi phí ghi vào bảng tài chính. Với xưởng anh Tâm: nâng mức cọc, đào tạo thợ thứ hai làm được mọi công đoạn, thay toàn bộ dây điện và đặt bình chữa cháy, hút mạt cưa mỗi chiều. Ba việc này tốn khoảng mười hai triệu đồng, ghi vào chi phí năm đầu.
Vùng vàng, từ 5 đến 9 điểm. Có kế hoạch xử lý khi xảy ra và có dấu hiệu để theo dõi, nhưng chưa cần chi tiền ngay. Ví dụ giữ sẵn danh sách hai đại lý gỗ khác, ký hợp đồng giá gỗ theo quý khi có đơn lớn, trang bị đồ bảo hộ và quy định không đứng máy một mình.
Vùng xanh, dưới 5 điểm. Chỉ theo dõi, không cần viết dài trong phương án. Một dòng ghi nhận là đủ để người đọc thấy bạn đã xét tới.
Chấm lại sau khi có biện pháp. Một ma trận tốt có hai cột điểm: trước và sau biện pháp. Cháy xưởng sau khi thay dây điện, có bình chữa cháy và mua bảo hiểm có thể giảm từ 10 xuống 5, vì thiệt hại tài chính được bảo hiểm gánh một phần. Cột "sau biện pháp" cho người đọc thấy tiền chi cho phòng ngừa đổi lại được gì.
Lỗi hay gặp khi tự chấm điểm
Ma trận tự chấm dễ bị lệch theo mong muốn của người viết. Mấy lỗi sau gặp rất thường:
- Chấm thấp mọi thứ để phương án trông an toàn. Ma trận toàn màu xanh là dấu hiệu chấm sai, không phải dấu hiệu kinh doanh an toàn. Người đọc có kinh nghiệm thấy ngay.
- Gộp nhiều rủi ro vào một dòng. "Rủi ro thị trường" gộp cả khách giảm, đối thủ mới và giá bán giảm thì không chấm được. Tách thành từng sự việc cụ thể.
- Chấm thiệt hại theo cảm xúc. Cháy xưởng nghe đáng sợ nên dễ chấm 5 cho cả khả năng. Hãy chấm từng trục riêng, có thể nhờ một người cùng nghề chấm độc lập rồi so.
- Quên rủi ro đang xảy ra. Khách trả chậm là chuyện hằng tháng nên người viết coi là bình thường và bỏ qua. Khả năng 5 nhân thiệt hại nhỏ vẫn cần một dòng, vì cộng dồn qua năm có thể thành khoản lớn.
- Ma trận không nối với phần còn lại. Rủi ro đỏ mà biện pháp không có chi phí trong bảng tài chính thì người đọc coi như biện pháp chưa có.
Sau khi chấm, đọc lại cột "Vùng" và tự hỏi: nếu mình là người cho vay, mình có đồng ý với thứ tự này không. Nếu câu trả lời là không, chấm lại.
Đưa ma trận vào phương án sao cho có ích
Trong phương án gửi người khác, ma trận nên gói trong một trang: bảng mười dòng có cột điểm trước và sau biện pháp, rồi bên dưới là ba đoạn ngắn cho ba rủi ro vùng đỏ. Thang chấm điểm đầy đủ để ở phụ lục, kèm nguồn bạn dùng để chấm. Người đọc nhanh chỉ xem bảng, người đọc kỹ sẽ lật phụ lục để kiểm.
Một đoạn giới thiệu mẫu cho xưởng anh Tâm: "Xưởng mộc Tâm An đã chấm mười rủi ro chính theo thang khả năng và thang thiệt hại neo vào lãi ròng một tháng của xưởng. Ba rủi ro ở mức cao là khách bỏ đơn giữa chừng, thợ chính nghỉ việc và cháy xưởng; cả ba đã có biện pháp với tổng chi phí khoảng mười hai triệu đồng trong năm đầu, đã tính vào bảng chi phí. Sau biện pháp, không còn rủi ro nào trên mười điểm."
Câu cuối của đoạn mẫu chỉ nên viết khi nó đúng. Nếu sau biện pháp vẫn còn rủi ro đỏ, ghi thẳng ra và nói bạn chấp nhận nó vì sao. Ví dụ chấp nhận rủi ro thợ chính nghỉ ở mức chín điểm vì xưởng chỉ có bốn người, không thể có hai người dự bị cho mọi công đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận rủi ro có bắt buộc trong phương án vay vốn không?
Không có quy định bắt buộc chung cho phương án của hộ kinh doanh. Nhưng ma trận là cách gọn để cho thấy bạn biết rủi ro nào lớn nhất, và người đọc phương án thường đánh giá cao việc này hơn một danh sách dài.
Nên dùng thang 1 đến 3 hay 1 đến 5?
Cơ sở rất nhỏ, ít rủi ro thì thang 1 đến 3 là đủ và dễ chấm. Thang 1 đến 5 phân biệt rõ hơn khi bạn có từ tám rủi ro trở lên. Quan trọng là mỗi mức đều được định nghĩa bằng số lần và số tiền.
Ai nên tham gia chấm điểm rủi ro?
Ít nhất là chủ cơ sở và một người làm việc trực tiếp, như thợ chính hoặc người bán hàng lâu năm. Nếu có người cùng nghề tin cậy, nhờ họ chấm độc lập rồi so sánh; chỗ nào lệch nhau hai điểm trở lên thì bàn lại.
Điểm rủi ro bằng nhau thì ưu tiên cái nào?
Ưu tiên rủi ro có thiệt hại cao hơn, vì thiệt hại lớn có thể làm cơ sở ngừng hẳn, còn rủi ro khả năng cao thiệt hại nhỏ thường xử lý được bằng vận hành hằng ngày. Ví dụ cháy xưởng xếp trước khách trả chậm dù điểm gần nhau.
Bao lâu thì nên chấm lại ma trận?
Nên chấm lại mỗi sáu tháng hoặc khi có thay đổi lớn như thêm máy, thêm thợ, đổi mặt bằng, nhận một khách hàng lớn. Ghi ngày chấm trên bảng để người đọc biết ma trận còn mới hay đã cũ.