Dự phòng trong phương án nên chia làm ba khoản riêng: dự phòng cho vốn đầu tư ban đầu, thường tính theo phần trăm của các hạng mục chưa chắc giá; dự phòng chi phí hoạt động hằng tháng cho hỏng hóc, hàng hư; và một quỹ tiền mặt đủ trả chi phí cố định trong một số tháng. Gộp ba khoản thành một dòng "dự phòng 10%" là cách người thẩm định thấy nhiều nhất, và cũng là cách khó bảo vệ nhất khi bị hỏi.
Ví dụ xuyên bài là xưởng in áo thun nhỏ của anh Toàn, nhận in theo đơn cho lớp học, công ty, nhóm chạy bộ. Mọi con số là giả định. Bài chỉ bàn cách ước và trình bày dự phòng; việc dùng dự phòng để tính độ nhạy và kịch bản xấu thuộc phần dòng tiền và hoà vốn.
Ba loại dự phòng, ba câu hỏi khác nhau
Dự phòng vốn đầu tư. Trả lời câu hỏi: nếu sửa xưởng, mua máy tốn hơn báo giá thì lấy tiền đâu bù. Khoản này chi một lần, nằm trong tổng vốn ban đầu, dùng hết hoặc không dùng hết trước ngày mở cửa.
Dự phòng chi phí hoạt động. Trả lời câu hỏi: mỗi tháng có những khoản bất thường nào hay xảy ra mà không ai muốn ghi, như máy hỏng, mực lỗi, in sai phải in lại cho khách. Khoản này là chi phí thật, nằm trong bảng lãi lỗ hằng tháng, làm lợi nhuận giảm.
Quỹ tiền mặt dự phòng. Trả lời câu hỏi: nếu hai ba tháng liền vắng đơn thì cơ sở trụ được bao lâu. Khoản này không phải chi phí, không làm giảm lợi nhuận, nhưng là tiền phải có sẵn và không được tiêu vào việc khác.
Vì sao phải tách. Mỗi loại nằm ở một bảng khác nhau: vốn ban đầu, lãi lỗ, dòng tiền. Gộp làm một thì không đặt vào bảng nào cho đúng, và người đọc không biết 10% kia để phòng chuyện gì.
Người đọc nhìn vào đâu. Người thẩm định có kinh nghiệm thường hỏi cụ thể từng khoản: máy in hỏng thì sửa mất bao lâu, ai sửa, tốn bao nhiêu. Có bảng tách ba loại, câu trả lời có sẵn trên giấy.
Dự phòng vốn đầu tư: theo độ chắc của từng báo giá
Không áp một tỉ lệ chung cho mọi hạng mục. Hạng mục đã có báo giá chốt bằng văn bản cần ít dự phòng; hạng mục mới ước bằng mắt cần nhiều hơn. Số giả định của xưởng anh Toàn:
| Hạng mục | Ước tính | Độ chắc | Dự phòng giả định | Tiền dự phòng |
|---|---|---|---|---|
| Máy in lụa bàn xoay, khung, dao gạt | 65 triệu | Báo giá chốt, giao tận nơi | 3% | 1,95 triệu |
| Máy ép nhiệt, lò sấy mực | 38 triệu | Báo giá chốt | 3% | 1,14 triệu |
| Sửa xưởng: điện ba pha, thông gió, sàn | 45 triệu | Thợ ước sau một lần xem | 20% | 9 triệu |
| Kệ, bàn cắt, tủ đựng phôi | 12 triệu | Giá tham khảo | 10% | 1,2 triệu |
| Mực, phôi áo cho đơn đầu | 30 triệu | Giá thay đổi theo tuần | 10% | 3 triệu |
| Cộng | 190 triệu | khoảng 8,5% | khoảng 16,3 triệu |
Tỉ lệ chung ra khoảng 8,5%, nhưng con số đó là kết quả chứ không phải giả định ban đầu. Khi người đọc hỏi "vì sao dự phòng 16 triệu", bạn chỉ vào dòng sửa xưởng: chưa có báo giá chốt, nhà cũ, đi thêm đường điện ba pha thường phát sinh. Muốn giảm dự phòng, cách đúng là đi lấy báo giá chốt, không phải gạch bớt phần trăm.
Dự phòng chi phí hoạt động: liệt kê rủi ro cụ thể
Thay vì cộng một phần trăm doanh thu, liệt kê những sự cố hay gặp trong ngành, ước số lần xảy ra mỗi năm và chi phí mỗi lần. Số giả định:
| Sự cố | Số lần mỗi năm | Chi phí mỗi lần | Chi phí năm |
|---|---|---|---|
| In lỗi màu, lệch hình phải in lại | 6 | 1,5 triệu | 9 triệu |
| Máy ép nhiệt hỏng, thay linh kiện | 2 | 2,5 triệu | 5 triệu |
| Phôi áo lỗi từ nhà cung cấp không đổi được | 3 | 1 triệu | 3 triệu |
| Giao trễ, giảm giá cho khách | 4 | 0,8 triệu | 3,2 triệu |
| Mất điện phải thuê máy phát hoặc làm đêm bù | 3 | 0,6 triệu | 1,8 triệu |
| Cộng | 22 triệu, khoảng 1,83 triệu mỗi tháng |
Đưa khoảng 1,83 triệu mỗi tháng vào chi phí cố định của bảng lãi lỗ, dưới tên "dự phòng sự cố vận hành". Với xưởng doanh thu giả định 120 triệu mỗi tháng, khoản này khoảng 1,5%. Con số nhỏ, nhưng có bảng nguồn thì người đọc tin, và quan trọng hơn: bạn biết trước những sự cố đó sẽ đến, không bất ngờ khi nó xảy ra lần đầu. Sau sáu tháng chạy thật, so bảng này với sổ ghi sự cố thực tế và sửa lại số lần, chi phí mỗi lần cho các năm sau.
Quỹ tiền mặt dự phòng: tính bằng số tháng chi phí cố định
Quỹ tiền mặt dự phòng thường tính theo số tháng chi phí cố định mà cơ sở trả được khi doanh thu gần như bằng không hoặc thấp hơn kế hoạch nhiều. Xưởng anh Toàn có chi phí cố định giả định 38 triệu đồng mỗi tháng, gồm thuê xưởng, lương hai thợ chính, khấu hao, điện nền và dự phòng sự cố.
Bao nhiêu tháng là đủ tuỳ vào độ ổn định của doanh thu. Ngành nhận đơn theo dự án như in áo, làm nội thất, tổ chức sự kiện có tháng đông tháng vắng rất rõ, nên cần quỹ dày hơn; tiệm bán hàng thiết yếu trong khu dân cư doanh thu đều thì cần mỏng hơn. Phương án của anh Toàn giả định quỹ bằng hai tháng chi phí cố định, tức 76 triệu, cộng thêm phần bù lỗ luỹ kế sâu nhất của những tháng đầu nếu bảng 12 tháng cho thấy.
Điều quan trọng là nguồn tiền của quỹ. Quỹ từ vốn tự có của chủ là chắc nhất. Quỹ bằng tiền vay thì vẫn là quỹ, nhưng phải tính lãi vào chi phí. Quỹ "nếu thiếu sẽ hỏi người nhà" thì nên ghi thật như vậy, kèm tên quan hệ chung chung, thay vì ghi một con số mà thực tế chưa có. Người đọc phân biệt rất rõ giữa tiền đã có trong tài khoản và tiền mới là dự định. Nếu quỹ chưa đủ ngay từ đầu, ghi kế hoạch bổ sung: mỗi tháng trích một phần lợi nhuận vào quỹ cho tới khi đạt mức hai tháng chi phí cố định.
Ghi dự phòng ở dòng nào
Mỗi loại dự phòng có chỗ riêng. Ghi sai chỗ thì hoặc lợi nhuận bị trừ hai lần, hoặc tiền mặt bị đếm hai lần:
- Dự phòng vốn đầu tư: một dòng riêng ở cuối bảng vốn ban đầu, ngay trên dòng tổng. Không trộn vào từng hạng mục, vì như thế người đọc không thấy bạn để dự phòng bao nhiêu.
- Dự phòng sự cố vận hành: một dòng trong chi phí cố định của bảng lãi lỗ 12 tháng. Có thể nhiều hơn ở tháng cao điểm khi máy chạy nhiều.
- Quỹ tiền mặt dự phòng: trong phần nhu cầu vốn, ghi là "vốn lưu động dự phòng"; trong bảng dòng tiền, là số dư tiền mặt tối thiểu không được để tụt dưới.
- Không ghi quỹ tiền mặt vào chi phí, không ghi dự phòng vốn đầu tư vào chi phí tháng đầu.
- Nếu phần dự phòng vốn đầu tư không dùng hết trước ngày mở cửa, ghi rằng phần còn lại chuyển sang quỹ tiền mặt.
Trong phần tóm tắt đầu phương án, có thể gom lại một câu: tổng dự phòng gồm ba khoản, bao nhiêu tiền mỗi khoản. Người đọc bận chỉ đọc phần tóm tắt cũng thấy bạn đã tính.
Dự phòng quá ít hay quá nhiều đều bị hỏi
Dự phòng bằng không, hoặc một dòng tượng trưng vài triệu cho phương án vài trăm triệu, là dấu hiệu người lập chưa từng mở cơ sở nào. Hầu như mọi người đã mở cửa hàng đều kể chuyện vượt chi lúc sửa sang hay tháng đầu hỏng máy. Người thẩm định nghe chuyện đó hằng ngày. Với họ, phương án không có dự phòng không phải là phương án tiết kiệm, mà là phương án chưa nhìn thấy rủi ro, và điều đó làm giảm lòng tin vào mọi con số khác trong cùng tập hồ sơ.
Ngược lại, dự phòng quá dày cũng có vấn đề. Phương án xin vay mà trong đó một phần ba là "dự phòng" khiến người đọc nghĩ người lập chưa biết mình cần gì, hoặc đang xin dư để dùng vào việc khác. Ghi dự phòng 30% cho hạng mục đã có báo giá chốt là thừa và khó giải thích.
Vùng hợp lý là vùng có lý do. Hạng mục chưa chắc thì dự phòng cao, đã chốt thì thấp; rủi ro vận hành liệt kê được thì có tiền cho nó; quỹ tiền mặt dựa trên số tháng chi phí cố định và độ ổn định của doanh thu. Nếu bạn giải thích được từng con số trong ba câu, mức dự phòng đó đứng vững dù nó cao hay thấp.
Quy tắc dùng quỹ, viết sẵn trong phương án
Dự phòng chỉ có ích khi không bị tiêu vào việc khác. Ghi luôn vài quy tắc dùng quỹ, vừa cho người đọc yên tâm vừa tự ràng buộc mình:
- Quỹ tiền mặt để ở tài khoản riêng, không dùng chung với tài khoản thu chi hằng ngày.
- Chỉ rút khi số dư tài khoản hoạt động xuống dưới mức một tháng chi phí cố định.
- Không dùng quỹ để mua thêm máy, mở rộng hay nhập hàng đầu cơ.
- Mỗi lần rút ghi lại lý do, số tiền, tháng dự kiến bù lại.
- Khi quỹ đã dùng quá một nửa, xem lại phương án: giảm chi phí cố định nào được, đổi giá bán hay cách nhận đơn ra sao.
Đoạn mẫu: "Xưởng in Toàn Phát dự phòng ba khoản: 16,3 triệu đồng cho vốn đầu tư, tính theo độ chắc của từng báo giá; khoảng 1,83 triệu đồng mỗi tháng cho sự cố vận hành, liệt kê ở bảng kèm theo; và quỹ tiền mặt 76 triệu đồng bằng hai tháng chi phí cố định, lấy từ vốn tự có, gửi tài khoản riêng, chỉ dùng khi số dư hoạt động dưới 38 triệu đồng."
Câu hỏi thường gặp
Dự phòng 10% tổng vốn có phải là con số chuẩn không?
Không có con số chuẩn cho mọi phương án. Mười phần trăm là mức nhiều người dùng theo thói quen, nhưng dự phòng nên tính theo độ chắc của từng hạng mục và rủi ro của ngành. Có lý do cho từng khoản thì dù tổng là năm hay mười lăm phần trăm vẫn bảo vệ được.
Quỹ tiền mặt dự phòng có tính vào số tiền xin vay không?
Có thể tính vào nhu cầu vốn lưu động, nhưng nên ghi rõ phần nào là vốn tự có, phần nào là tiền vay. Quỹ bằng tiền vay vẫn phải trả lãi, nên làm chi phí tăng. Nhiều người đọc phương án đánh giá cao việc quỹ dự phòng đến từ vốn tự có.
Dự phòng vốn đầu tư không dùng hết thì làm gì?
Phần còn lại nên chuyển sang quỹ tiền mặt dự phòng hoặc vốn lưu động, không dùng để mua sắm thêm ngoài kế hoạch. Ghi điều này trong phương án để người đọc biết khoản dư sẽ đi đâu, nhất là khi một phần vốn là tiền vay.
Có nên ghi dự phòng cho rủi ro thiên tai, dịch bệnh không?
Rủi ro lớn và hiếm như thiên tai, dịch bệnh thường không bù được bằng một dòng dự phòng nhỏ. Chúng nên được nêu ở phần rủi ro kèm biện pháp như mua bảo hiểm tài sản, tạm đóng cửa, cắt giảm chi phí, thay vì cố đặt một con số dự phòng không đủ.
Dự phòng sự cố vận hành có làm phương án trông kém lãi hơn không?
Có, lợi nhuận trên giấy giảm một chút. Nhưng những sự cố đó sẽ xảy ra dù có ghi hay không, nên lợi nhuận không có dự phòng là lợi nhuận cao giả. Người đọc có kinh nghiệm tin phương án lãi vừa có dự phòng hơn phương án lãi cao không có.