Kế hoạch dự phòng trong phương án kinh doanh là các câu "nếu – thì" được viết sẵn: nếu doanh thu, tiền mặt hoặc giá vốn chạm một ngưỡng đã định, cơ sở sẽ làm đúng những việc gì, theo thứ tự nào, dùng bao nhiêu tiền dự phòng. Nó khác phần rủi ro ở chỗ không bàn chuyện gì có thể xảy ra mà bàn chuyện bạn sẽ làm gì khi con số xấu đi, dù nguyên nhân là gì.
Bài này đi qua ba ngưỡng báo động nên đặt, bảng ba bậc phản ứng cho một tiệm giặt sấy giả định, thứ tự cắt chi phí, cách tính quỹ dự phòng bằng công thức và ví dụ số, điểm dừng nên viết trước, và đoạn văn mẫu để đưa vào phương án. Số liệu là giả định.
Dự phòng khác phần rủi ro ở đâu
Phần rủi ro trả lời "điều gì có thể làm cơ sở mất tiền". Kế hoạch dự phòng trả lời "khi tiền bắt đầu mất, cơ sở làm gì". Cách tiếp cận thứ hai có một lợi thế lớn: bạn không cần đoán đúng nguyên nhân. Doanh thu tiệm giặt sấy có thể giảm vì mưa nhiều, vì sinh viên nghỉ hè, vì có tiệm mới mở, hay vì máy hỏng; nhưng ở cả bốn trường hợp, những việc đầu tiên phải làm khá giống nhau.
Chị Mai (giả định) mở tiệm giặt sấy tự phục vụ với sáu máy giặt và bốn máy sấy gần khu nhà trọ. Doanh thu kế hoạch khoảng chín mươi triệu đồng mỗi tháng, chi phí cố định gồm thuê mặt bằng, khấu hao máy, lương một nhân viên, điện nước nền khoảng bốn mươi lăm triệu đồng, và khoản trả nợ gốc lãi theo phương án vay khoảng mười hai triệu đồng mỗi tháng.
Người đọc phương án của chị Mai sẽ hỏi: nếu sáu tháng đầu chỉ đạt sáu mươi phần trăm doanh thu thì sao. Phần dự phòng là câu trả lời viết sẵn, thay vì để chị trả lời bằng lời hứa "sẽ cố gắng".
Ba ngưỡng báo động nên đặt
Ngưỡng doanh thu theo tuần. Theo dõi theo tuần thay vì tháng để phát hiện sớm hơn bốn lần. Với chị Mai, ngưỡng là doanh thu tuần dưới mười sáu triệu đồng, tức khoảng bảy mươi phần trăm kế hoạch, trong hai tuần liên tiếp. Một tuần thấp có thể do mưa; hai tuần liên tiếp là tín hiệu thật.
Ngưỡng tiền mặt. Số dư tiền mặt và tài khoản cuối tuần không được thấp hơn tổng chi phí cố định và khoản trả nợ của ba tuần tới. Với số giả định trên, ngưỡng khoảng bốn mươi ba triệu đồng. Đây là ngưỡng quan trọng nhất, vì cơ sở nhỏ đóng cửa do hết tiền mặt chứ hiếm khi do lỗ trên sổ.
Ngưỡng giá vốn hoặc chi phí biến đổi. Với tiệm giặt, chi phí điện, nước, bột giặt trên mỗi lượt máy là chỉ số chính. Nếu chi phí mỗi lượt vượt mười hai nghìn đồng so với mức kế hoạch chín nghìn rưỡi, cần xem lại giá hoặc máy.
Mỗi ngưỡng có một người theo dõi và một ngày kiểm. Viết rõ ai xem số, xem vào ngày nào. Ở cơ sở nhỏ, thường là chủ cơ sở xem sổ mỗi tối chủ nhật. Ngưỡng không có người theo dõi thì cũng như không đặt.
Bảng ba bậc phản ứng của tiệm giặt sấy chị Mai
Mỗi bậc nặng hơn bậc trước và chỉ kích hoạt khi bậc trước không đủ. Số liệu giả định.
| Tình huống | Bậc 1: điều chỉnh | Bậc 2: cắt giảm | Bậc 3: dùng dự phòng |
|---|---|---|---|
| Doanh thu tuần dưới 70% kế hoạch 2 tuần liền | Phát phiếu giặt thử ở 5 dãy trọ gần, nhận giặt giao tận phòng | Rút giờ mở cửa đêm, giảm ca nhân viên | Dùng quỹ dự phòng bù chi phí cố định, tối đa 3 tháng |
| Tiền mặt cuối tuần dưới 43 triệu đồng | Hoãn mọi khoản mua sắm chưa cần | Đề nghị chủ nhà giãn tiền thuê 1 tháng | Rút quỹ dự phòng, báo bên cho vay trước kỳ trả nợ |
| Chi phí mỗi lượt máy vượt 12 nghìn đồng | Kiểm máy, thay gioăng, chỉnh lượng nước | Tăng giá 2 nghìn đồng mỗi lượt sau khi báo trước | Ngừng 1 máy tốn điện nhất |
| Một máy giặt hỏng | Gọi thợ trong ngày, treo thông báo | Chuyển khách sang giờ vắng | Dùng quỹ sửa chữa để thay bo mạch |
Bảng không dài, nhưng người đọc thấy mỗi ô là một việc làm được trong vòng một tuần. Ô "báo bên cho vay trước kỳ trả nợ" cũng đáng chú ý: chủ động báo trước được đánh giá khác hẳn với im lặng đến khi trễ hạn.
Thứ tự cắt chi phí khi doanh thu thấp
Khi phải cắt chi phí, thứ tự quan trọng hơn mức cắt. Cắt sai chỗ có thể làm doanh thu giảm thêm. Thứ tự gợi ý cho cơ sở nhỏ:
- Khoản chưa chi, chưa cần: mua thêm máy, sửa sang trang trí, mua hàng tồn dư thừa. Cắt những khoản này không ảnh hưởng gì đến khách.
- Chi phí quảng bá kém hiệu quả: giữ lại kênh nào mang về khách đo được, bỏ kênh không đo được.
- Giờ mở cửa ít khách: rút khung giờ có ít hơn hai lượt khách mỗi giờ, giảm ca nhân viên tương ứng.
- Thoả thuận lại với bên ngoài: đề nghị chủ nhà, nhà cung cấp giãn thời hạn thanh toán. Làm sớm, khi bạn còn có thể trả, kết quả tốt hơn khi đã nợ.
- Thu nhập của chủ cơ sở: phần chủ rút ra hằng tháng giảm trước khi cắt lương người làm, vì người làm giỏi nghỉ thì khó tìm lại.
- Chất lượng dịch vụ: để cuối cùng và tránh nếu được. Bột giặt rẻ hơn, máy bẩn hơn làm mất khách nhanh hơn số tiền tiết kiệm được.
Ghi thứ tự này vào phương án cho thấy bạn đã nghĩ trước, thay vì để đến lúc túng mới cắt đại cái dễ cắt nhất.
Quỹ dự phòng bao nhiêu là đủ: công thức và ví dụ
Công thức đơn giản cho cơ sở nhỏ: Quỹ dự phòng = (Chi phí cố định tháng + Khoản trả nợ tháng – Lãi gộp tối thiểu tháng) × Số tháng cần chống đỡ. Lãi gộp tối thiểu là phần lãi gộp bạn tin vẫn thu được ngay cả trong kịch bản xấu.
Áp vào tiệm chị Mai với số giả định: chi phí cố định bốn mươi lăm triệu đồng, trả nợ mười hai triệu đồng, tổng năm mươi bảy triệu đồng. Kịch bản xấu doanh thu chỉ còn năm mươi phần trăm, tức bốn mươi lăm triệu đồng, chi phí biến đổi khoảng hai mươi phần trăm doanh thu nên lãi gộp còn ba mươi sáu triệu đồng. Thiếu hụt mỗi tháng là hai mươi mốt triệu đồng. Muốn chống đỡ ba tháng, quỹ cần khoảng sáu mươi ba triệu đồng.
Số tháng chống đỡ phụ thuộc ngành: cơ sở có mùa thấp điểm dài, như dịch vụ gần trường học, nên tính bằng độ dài mùa thấp điểm; cơ sở mới mở nên tính ba đến sáu tháng. Quỹ này phải xuất hiện trong bảng nguồn vốn như một khoản riêng, không được gộp vào vốn lưu động rồi tiêu dần mà không hay.
Chạy thử kế hoạch trên giấy với sáu tháng xấu
Cách kiểm nhanh nhất xem kế hoạch dự phòng có đủ không là chạy thử nó trên một kịch bản xấu, tháng nào ra tháng ấy. Giả định tiệm chị Mai chỉ đạt khoảng năm mươi lăm phần trăm doanh thu trong hai tháng đầu rồi lên dần; chi phí cố định và trả nợ năm mươi bảy triệu đồng mỗi tháng, chi phí biến đổi hai mươi phần trăm doanh thu. Đơn vị: triệu đồng.
| Tháng | Doanh thu | Lãi gộp | Bậc kích hoạt | Cắt giảm được | Rút quỹ | Quỹ còn lại |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 50 | 40 | Bậc 1 | 0 | 17 | 46 |
| 2 | 50 | 40 | Bậc 2 | 5 | 12 | 34 |
| 3 | 55 | 44 | Bậc 2 | 5 | 8 | 26 |
| 4 | 65 | 52 | Bậc 1 | 3 | 2 | 24 |
| 5 | 75 | 60 | Không | 0 | 0 | 24 |
| 6 | 82 | 66 | Không | 0 | 0 | 24 |
Kết quả cho thấy quỹ sáu mươi ba triệu đồng chống đỡ được kịch bản này và còn hơn một phần ba. Nếu chạy thử mà quỹ cạn trước tháng thứ tư, bạn có hai lựa chọn: tăng quỹ trong tổng vốn, hoặc giảm quy mô đầu tư ban đầu để chi phí cố định thấp hơn. Đưa bảng chạy thử này vào phụ lục; người đọc thấy bạn đã thử kế hoạch của mình chứ không chỉ viết ra.
Lưu ý cột "cắt giảm được" chỉ ghi số tiền thật sự tiết kiệm được từ các bước trong bảng ba bậc, không ghi số mong muốn. Rút giờ đêm và giảm một ca nhân viên của chị Mai tiết kiệm khoảng năm triệu đồng mỗi tháng, không hơn.
Điểm dừng nên viết sẵn và đoạn văn mẫu
Phần khó viết nhất là điểm dừng: tới mức nào thì thu hẹp quy mô hoặc ngừng. Viết điều này không phải là bi quan; nó cho thấy bạn sẽ không đổ thêm tiền vay vào một cơ sở đã chứng minh là không chạy. Một điểm dừng tốt có con số và thời hạn, ví dụ: nếu sau chín tháng doanh thu trung bình vẫn dưới sáu mươi phần trăm kế hoạch và quỹ dự phòng đã dùng quá hai phần ba, cơ sở sẽ bán bớt ba máy và chuyển sang mặt bằng nhỏ hơn.
Đoạn mẫu cho phương án của chị Mai: "Tiệm theo dõi ba ngưỡng mỗi tối chủ nhật: doanh thu tuần, tiền mặt cuối tuần và chi phí mỗi lượt máy. Khi một ngưỡng bị chạm hai tuần liên tiếp, tiệm thực hiện các bước điều chỉnh và cắt giảm theo bảng dưới đây trước khi dùng đến quỹ dự phòng sáu mươi ba triệu đồng, được giữ riêng trong một tài khoản. Nếu sau chín tháng doanh thu trung bình dưới sáu mươi phần trăm kế hoạch, tiệm sẽ thu hẹp quy mô để giữ khả năng trả nợ."
Đoạn mẫu dài khoảng chín mươi chữ, có đủ ngưỡng, người theo dõi, số tiền dự phòng và điểm dừng. Bạn thay số và ngành; giữ nguyên khung bốn ý ấy là được.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở nhỏ không có tiền dư thì lấy đâu ra quỹ dự phòng?
Quỹ dự phòng nên được tính ngay trong tổng vốn cần huy động, như một khoản giống tiền mua máy. Nếu tổng vốn không đủ cho cả quỹ, có thể giảm quy mô đầu tư ban đầu. Mở cơ sở mà không có đồng dự phòng nào là rủi ro người đọc nhìn thấy ngay.
Ngưỡng báo động nên đặt bao nhiêu phần trăm kế hoạch?
Mức thường dùng là bảy mươi đến tám mươi phần trăm kế hoạch, kéo dài hai kỳ theo dõi liên tiếp. Cơ sở có doanh thu dao động mạnh theo thời tiết hay ngày lễ nên đặt ngưỡng thấp hơn để không báo động giả quá nhiều.
Kế hoạch dự phòng có làm người đọc nghĩ phương án yếu không?
Thường là ngược lại. Người đọc có kinh nghiệm biết kinh doanh nhỏ hay chệch kế hoạch trong năm đầu. Một phương án có sẵn ngưỡng và bước xử lý cho thấy chủ cơ sở biết quản lý tiền, điều họ quan tâm hơn mức lãi dự tính.
Có nên viết điểm dừng trong phương án vay vốn không?
Nên viết ngắn gọn, gắn với việc giữ khả năng trả nợ, ví dụ thu hẹp quy mô hoặc bán bớt tài sản. Điều đó cho thấy khoản vay không bị đặt cược vào một cơ sở thua lỗ kéo dài. Tránh viết theo giọng bỏ cuộc dễ dàng.
Kế hoạch dự phòng khác phân tích độ nhạy thế nào?
Phân tích độ nhạy tính xem lãi và dòng tiền thay đổi ra sao khi giả định thay đổi. Kế hoạch dự phòng nói bạn sẽ làm gì khi điều đó xảy ra. Hai phần bổ sung cho nhau: độ nhạy cho ra con số, dự phòng biến con số thành hành động.