Chi phí mặt bằng trong phương án gồm hai nhóm: khoản chi một lần trước khi mở như tiền cọc, tiền thuê trả trước, tiền sửa sang, và khoản chi hằng tháng như tiền thuê, điện, nước, phí dịch vụ, cộng mức tăng giá thuê theo hợp đồng. Tiền cọc và tiền trả trước không phải chi phí nhưng hút cạn tiền mặt ngay đầu; tiền sửa sang phải phân bổ theo thời hạn thuê; điện nước nên tính theo thiết bị chứ không đoán một con số.
Ví dụ xuyên bài là tiệm tóc của chị Vy, đang cân nhắc giữa một nhà mặt tiền đường lớn và một nhà trong hẻm rộng. Mọi giá thuê, đơn giá điện và chi phí sửa sang đều là số giả định để minh hoạ cách tính.
Mặt bằng gồm những khoản gì
Khi hỏi thuê, chủ nhà thường chỉ nói giá thuê mỗi tháng. Danh sách đầy đủ để ghi vào phương án dài hơn thế nhiều:
- Tiền cọc, thường bằng một số tháng tiền thuê, được trả lại khi hết hợp đồng nếu không vi phạm.
- Tiền thuê trả trước, nhiều chủ nhà yêu cầu trả trước ba hoặc sáu tháng.
- Tiền sửa sang, cải tạo: sơn, điện, nước, sàn, trần, vách ngăn, cửa, hệ thống thoát nước riêng cho ngành cần nhiều nước như tiệm tóc, quán ăn.
- Phí môi giới nếu thuê qua người giới thiệu.
- Tiền thuê hằng tháng và mức tăng giá ghi trong hợp đồng sau mỗi một hoặc hai năm.
- Điện, nước, thường tính theo giá kinh doanh, cao hơn giá sinh hoạt.
- Phí dịch vụ, vệ sinh, giữ xe, an ninh nếu thuê trong khu thương mại hay chung cư.
- Thuế, phí liên quan tới cho thuê nhà mà hợp đồng có thể thoả thuận để bên thuê chịu.
- Chi phí trả lại mặt bằng nếu hợp đồng buộc khôi phục nguyên trạng khi kết thúc.
Hỏi chủ nhà đủ danh sách này trước khi lập bảng. Nhiều người lập phương án chỉ ghi giá thuê tháng, rồi khi ký mới biết phải trả trước sáu tháng cộng cọc ba tháng, tức chín tháng tiền thuê đi ra cùng lúc. Với tiệm nhỏ, đó có thể là khoản lớn nhất trong vốn ban đầu.
Bảng chi phí mặt bằng mẫu: tách khoản một lần và khoản hằng tháng
Nhà mặt tiền chị Vy xem, số liệu giả định. Bảng tách rõ nhóm nào vào vốn ban đầu, nhóm nào vào chi phí tháng.
| Khoản | Một lần trước khi mở | Hằng tháng | Ghi vào đâu trong phương án |
|---|---|---|---|
| Tiền cọc 3 tháng | 54 triệu | Vốn ban đầu, không phải chi phí, thu lại cuối hợp đồng | |
| Thuê trả trước 3 tháng | 54 triệu | Vốn ban đầu; ba tháng đầu không phải chi thêm tiền thuê | |
| Sửa sang, đường nước, gương, ghế gội | 90 triệu | Vốn ban đầu; phân bổ theo thời hạn thuê | |
| Phân bổ sửa sang trong 36 tháng | 2,5 triệu | Chi phí cố định | |
| Tiền thuê | 18 triệu | Chi phí cố định | |
| Điện | 4,2 triệu | Phần nền cố định, phần theo khách biến đổi | |
| Nước | 1,1 triệu | Chủ yếu biến đổi theo lượt gội | |
| Phí vệ sinh, rác | 0,3 triệu | Chi phí cố định | |
| Cộng | 198 triệu | khoảng 26,1 triệu |
Hai con số khác hẳn nhau về ý nghĩa. 198 triệu là tiền phải có trước ngày mở cửa, trong đó 54 triệu tiền cọc nằm im suốt ba năm. Khoảng 26,1 triệu mỗi tháng là chi phí mặt bằng mà doanh thu phải gánh. Chú ý ba tháng đầu tiền thuê đã trả trước, nên bảng lãi lỗ vẫn ghi 18 triệu mỗi tháng nhưng bảng dòng tiền không chi thêm khoản này cho tới tháng thứ tư.
Tính điện theo thiết bị, không đoán một con số
Tiền điện là khoản hay bị ước bừa. Cách làm chắc hơn là liệt kê thiết bị, công suất, số giờ chạy mỗi ngày, rồi nhân đơn giá. Đơn giá điện kinh doanh trong ví dụ là giả định 3,5 nghìn đồng mỗi kWh; khi lập, lấy đơn giá trên hoá đơn điện kinh doanh gần nhất ở khu vực.
| Thiết bị | Công suất | Giờ chạy mỗi ngày | kWh mỗi tháng (26 ngày) | Tiền giả định |
|---|---|---|---|---|
| Hai máy lạnh | 2 × 1,2 kW | 8 giờ | khoảng 500 | 1,75 triệu |
| Bình nóng lạnh, máy gội | 2,5 kW | 3 giờ | khoảng 195 | 0,68 triệu |
| Bốn máy sấy tóc | 4 × 1,8 kW, chạy xen | tương đương 3 giờ cả bốn | khoảng 560 | 1,96 triệu |
| Đèn, quạt, tủ, máy khác | 0,6 kW | 10 giờ | khoảng 156 | 0,55 triệu |
| Cộng | khoảng 1.411 | khoảng 4,9 triệu |
Con số ra khoảng 4,9 triệu, cao hơn mức 4,2 triệu ghi tạm ở bảng trên. Gặp chênh như vậy thì dùng con số tính theo thiết bị, và sửa bảng tổng cho khớp. Thêm một dòng: điện tháng hè cao hơn vì máy lạnh chạy nhiều giờ hơn, đưa vào hệ số mùa của bảng 12 tháng.
Ước tiền sửa sang trước khi nhận nhà
Tiền sửa sang là khoản hay vượt dự tính nhất, thường vì ước bằng mắt trong một lần đi xem nhà. Cách ước chặt tay hơn, làm trước khi ký:
- Đi xem nhà cùng một thợ điện nước hoặc người từng làm cửa hàng cùng ngành. Với tiệm tóc, phải xem đường cấp nước nóng, chỗ đặt ghế gội, đường thoát nước có chịu được tóc và hoá chất không.
- Liệt kê từng hạng mục: điện, nước, sàn, trần, sơn, vách, cửa, ánh sáng, máy lạnh, bàn ghế cố định. Mỗi hạng mục hỏi ít nhất hai thợ báo giá.
- Hỏi chủ nhà những gì được phép đục, khoan, đổi; những gì phải giữ nguyên. Hạng mục không được phép làm thì phải đổi phương án bố trí, kéo theo đổi chi phí.
- Cộng thêm phần phát sinh giả định khoảng 15% tổng báo giá, vì nhà cũ hầu như luôn lộ ra hỏng hóc khi tháo lớp cũ.
- Ghi thời gian sửa: mỗi tuần sửa là một tuần trả tiền thuê mà chưa có doanh thu, khoản này cũng thuộc vốn ban đầu.
Với nhà mặt tiền chị Vy xem, tổng báo giá giả định 78 triệu, cộng phát sinh 15% ra khoảng 90 triệu, là con số đã dùng ở bảng trên. Ghi cả hai con số, báo giá và phần phát sinh, để người đọc thấy khoản dự phòng không bị giấu.
Điều khoản hợp đồng thuê làm thay đổi phương án
Thời hạn thuê. Thời hạn ngắn hơn thời gian vay vốn hoặc thời gian thu hồi tiền sửa sang là điểm yếu lớn. Phương án vay ba năm mà hợp đồng thuê chỉ một năm sẽ bị hỏi ngay: hết năm đầu không được thuê tiếp thì lấy gì trả nợ.
Mức và lịch tăng giá thuê. Ghi đúng mức tăng trong hợp đồng vào bảng nhiều năm. Hợp đồng không ghi thì giả định một mức tăng, không để giá thuê đứng yên ba năm.
Chấm dứt trước hạn. Chủ nhà lấy lại nhà thì có bồi thường không, bồi thường phần sửa sang ra sao. Điều khoản này nên được nêu trong phần rủi ro.
Ai chịu thuế cho thuê nhà. Một số hợp đồng ghi giá đã gồm thuế, một số ghi bên thuê chịu thêm. Chênh lệch này có thể là một phần đáng kể tiền thuê.
Khôi phục nguyên trạng. Nếu phải tháo vách, đục bỏ đường nước khi trả nhà, ghi một khoản dự phòng ở cuối thời hạn thuê.
Chủ nhà bán hoặc thế chấp nhà. Hỏi nhà có đang thế chấp không, và hợp đồng có ghi rõ quyền tiếp tục thuê khi nhà đổi chủ không. Điều này ít được hỏi nhưng gây mất mặt bằng giữa chừng nhiều hơn người ta tưởng.
Mục đích sử dụng. Hợp đồng ghi đúng ngành nghề kinh doanh để không vướng khi đăng ký hộ kinh doanh hay doanh nghiệp tại địa chỉ đó.
So hai mặt bằng bằng con số, không bằng cảm giác
Chị Vy thích nhà mặt tiền vì nhiều người qua lại. Nhưng nhà trong hẻm rẻ hơn hẳn. So bằng bảng, số giả định:
| Tiêu chí | Nhà mặt tiền | Nhà trong hẻm rộng |
|---|---|---|
| Tiền thuê mỗi tháng | 18 triệu | 9 triệu |
| Cọc và trả trước | 108 triệu | 36 triệu |
| Sửa sang | 90 triệu | 110 triệu, phải làm lại toàn bộ đường nước |
| Khách ghé tự nhiên dự kiến | 15 lượt mỗi ngày | 6 lượt mỗi ngày |
| Doanh thu ổn định giả định | 150 triệu | 105 triệu |
| Tiền thuê trên doanh thu | 12% | khoảng 8,6% |
| Thời gian lên doanh số | 3 tháng | 5 đến 6 tháng, phụ thuộc khách quen |
Không có lựa chọn đúng sẵn. Nhà mặt tiền tốn nhiều vốn đầu hơn nhưng lên doanh số nhanh; nhà trong hẻm nhẹ chi phí tháng nhưng cần chị Vy kéo được khách quen từ chỗ làm cũ. Phương án nên ghi bảng so sánh này và lý do chọn, vì người đọc thường hỏi "sao không thuê chỗ rẻ hơn". Một mẹo nhỏ khi so: đặt cả hai lựa chọn vào cùng bảng 12 tháng và xem lãi lỗ luỹ kế sau một năm và sau ba năm, vì mặt bằng rẻ thường thắng năm đầu còn mặt bằng tốt có thể thắng về sau.
Lỗi hay gặp và đoạn mẫu thuyết minh
Lỗi phổ biến nhất là ghi tiền cọc vào chi phí, làm tháng đầu lỗ sâu giả và tổng chi phí năm cao giả. Lỗi thứ hai là bỏ hẳn tiền sửa sang khỏi bảng chi phí vì đã ghi ở vốn đầu tư. Lỗi thứ ba là điện nước một con số tròn cho cả năm, không theo thiết bị, không theo mùa. Lỗi thứ tư khó thấy hơn: phương án dài hơn thời hạn thuê mà không nói gì về việc gia hạn.
Đoạn mẫu: "Tiệm tóc Vy thuê nhà mặt tiền diện tích sử dụng khoảng 60 mét vuông, thời hạn thuê 3 năm, giá thuê 18 triệu đồng mỗi tháng trong năm đầu, tăng 5% mỗi năm theo hợp đồng. Tiền cọc 3 tháng và tiền thuê trả trước 3 tháng, tổng 108 triệu đồng, tính vào vốn ban đầu; tiền cọc được hoàn lại khi kết thúc hợp đồng. Chi phí cải tạo 90 triệu đồng phân bổ đều trong 36 tháng. Tiền điện ước tính theo công suất thiết bị khoảng 4,9 triệu đồng mỗi tháng, tháng hè tăng khoảng 20%. Hợp đồng có điều khoản ưu tiên gia hạn cho bên thuê."
Câu hỏi thường gặp
Tiền thuê mặt bằng chiếm bao nhiêu phần trăm doanh thu là chịu được?
Không có ngưỡng chung, vì ngành có lợi nhuận gộp cao chịu được tiền thuê cao hơn ngành bán hàng lãi mỏng. Cách kiểm thực tế là xem khi doanh thu giảm khoảng hai mươi phần trăm, tiền thuê có ăn hết phần lãi không. Nếu có, mặt bằng đó quá nặng với phương án.
Tiền cọc thuê nhà có đưa vào bảng chi phí không?
Không. Tiền cọc là khoản sẽ nhận lại nên không phải chi phí. Nó nằm trong phần vốn ban đầu và bảng dòng tiền: chi ra lúc ký hợp đồng và thu về khi kết thúc. Ghi rõ điều này để người đọc không hiểu nhầm.
Thuê nhà của người thân không mất tiền thì ghi thế nào?
Nên ghi chú rõ là mặt bằng đang được dùng miễn phí và nêu giá thuê thị trường tương đương. Người đọc cần biết lợi nhuận có đang dựa vào khoản miễn phí đó không, và điều gì xảy ra nếu sau này phải trả tiền thuê.
Có nên ký hợp đồng thuê trước khi lập xong phương án?
Thường nên lập phương án với ít nhất hai lựa chọn mặt bằng trước, rồi mới ký. Nếu buộc phải giữ chỗ, thoả thuận đặt cọc giữ chỗ ngắn hạn kèm điều kiện. Phương án lập xong mới thấy mặt bằng quá nặng thì đã muộn.
Điện nước tháng đầu có nên tính thấp hơn các tháng sau không?
Phần nền như đèn, máy lạnh chạy suốt giờ mở cửa thì tháng đầu vẫn tốn gần đủ. Chỉ phần theo lượng khách như nước gội, máy sấy mới thấp hơn. Tách hai phần sẽ ra con số tháng đầu sát thực tế hơn là giảm đều theo doanh thu.