Chi phí cố định là khoản phải trả dù tháng đó bán được ít hay nhiều, như tiền thuê, lương cứng, khấu hao; chi phí biến đổi là khoản tăng giảm gần như tỉ lệ với lượng bán, như nguyên liệu, bao bì, hoa hồng, phí giao hàng. Phương án kinh doanh cần xếp đúng hai nhóm này vì mọi phép tính hoà vốn, độ nhạy và kịch bản xấu đều dựa trên cách xếp đó.
Khó không nằm ở định nghĩa mà ở những khoản nửa nọ nửa kia: tiền điện của tiệm có máy lạnh, lương thợ ăn theo sản phẩm, chi phí vận chuyển thuê theo chuyến. Dưới đây là cách xếp từng khoản thường gặp ở cơ sở nhỏ, cách tách khoản hỗn hợp, bảng mẫu theo ví dụ của một xưởng mộc giả định và những lỗi khiến bảng chi phí bị hỏi lại.
Vì sao phải tách hai nhóm, không gộp một cột tổng chi phí
Nhiều phương án chỉ có một dòng "tổng chi phí hàng tháng: 80 triệu". Con số đó không sai, nhưng không dùng được vào việc gì. Khi doanh thu giảm 20%, người đọc muốn biết chi phí giảm theo bao nhiêu. Nếu 80 triệu đó phần lớn là tiền thuê và lương, chi phí gần như không giảm và cơ sở lỗ ngay. Nếu phần lớn là nguyên liệu, chi phí giảm theo và cơ sở vẫn đứng được.
Anh Phúc mở xưởng mộc nhỏ nhận đóng tủ, kệ theo đơn. Hai xưởng có cùng tổng chi phí 80 triệu mỗi tháng có thể có rủi ro rất khác nhau: xưởng thuê nhà rộng, trả lương cứng năm thợ thì chịu rủi ro cao khi tháng vắng đơn; xưởng thuê nhỏ, trả thợ theo sản phẩm thì tháng vắng đơn chi phí tự co lại. Người thẩm định nhìn vào cơ cấu chi phí để đánh giá điều này trước cả khi xem lợi nhuận.
Tách hai nhóm còn giúp chính bạn. Khi biết chi phí cố định mỗi tháng là bao nhiêu, bạn biết cần bán tối thiểu bao nhiêu để không lỗ, biết khoản nào nên thương lượng trước khi ký, và biết vì sao những tháng đầu chưa đông khách lại mất tiền nhanh như vậy.
Bảng xếp các khoản chi thường gặp ở cơ sở nhỏ
Bảng dưới xếp các khoản theo cách thường dùng trong phương án của hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Cột cuối là chỗ hay sai, nên đọc kỹ trước khi điền bảng của bạn.
| Khoản chi | Xếp vào | Chỗ hay sai |
|---|---|---|
| Tiền thuê mặt bằng, nhà xưởng | Cố định | Quên tính tiền tăng giá thuê theo hợp đồng sau một hai năm |
| Lương cứng của người làm toàn thời gian | Cố định | Quên công của chủ hộ hoặc người nhà làm không lương |
| Khấu hao máy móc, sửa sang ban đầu | Cố định | Bỏ sót vì không phải tiền chi ra hàng tháng |
| Nguyên vật liệu, hàng nhập về bán | Biến đổi | Không tính hao hụt, hư hỏng, hàng tồn quá hạn |
| Bao bì, túi, ly, hộp | Biến đổi | Tính theo đơn giá nhập mà quên phần dùng hỏng |
| Hoa hồng bán hàng, phí sàn, phí giao hàng | Biến đổi | Ghi thành số cố định thay vì tỉ lệ theo doanh thu |
| Điện, nước, gas | Hỗn hợp | Xếp hết vào cố định hoặc hết vào biến đổi |
| Lương thợ theo sản phẩm hoặc theo ca | Biến đổi hoặc hỗn hợp | Có lương tối thiểu bảo đảm nhưng không ghi |
| Phí phần mềm bán hàng, internet, điện thoại | Cố định | Bỏ sót vì số nhỏ, cộng lại cả năm không nhỏ |
Không có cách xếp nào đúng tuyệt đối cho mọi cơ sở. Điều quan trọng là xếp nhất quán và ghi một dòng giải thích cho các khoản bạn xếp khác thông lệ.
Tách khoản hỗn hợp: cách làm với tiền điện và lương theo ca
Khoản hỗn hợp có một phần nền phải trả kể cả khi không bán gì và một phần tăng theo lượng bán. Cách tách gọn cho cơ sở nhỏ:
- Xác định phần nền. Với tiền điện xưởng mộc, phần nền là đèn, quạt, máy lọc bụi chạy suốt giờ mở cửa; giả định khoảng 2,5 triệu đồng mỗi tháng.
- Xác định phần theo sản lượng. Máy cưa, máy bào, máy chà nhám chỉ chạy khi có đơn; giả định mỗi bộ tủ tiêu tốn thêm khoảng 120 nghìn đồng tiền điện.
- Ghi phần nền vào chi phí cố định, ghi phần theo sản lượng vào chi phí biến đổi tính trên mỗi sản phẩm.
- Với lương theo ca có lương tối thiểu bảo đảm, phần bảo đảm ghi vào cố định, phần vượt theo sản lượng ghi vào biến đổi.
- Nếu không đủ dữ liệu để tách, ghi cả khoản vào cố định. Cách này thận trọng hơn: hoà vốn ra cao hơn một chút, nhưng không làm phương án đẹp giả.
Với cơ sở đã chạy, có thể tách bằng hóa đơn cũ: lấy tháng ít việc nhất làm phần nền, phần chênh của các tháng nhiều việc chia cho số sản phẩm tháng đó. Cách này thô nhưng đủ dùng cho phương án. Với cơ sở chưa mở, có thể hỏi người bán máy công suất từng máy và ước số giờ chạy cho mỗi sản phẩm, rồi nhân với đơn giá điện kinh doanh giả định.
Ví dụ đầy đủ: cơ cấu chi phí xưởng mộc của anh Phúc
Số liệu dưới đây là giả định cho xưởng làm khoảng 20 bộ tủ kệ mỗi tháng, giá bán trung bình 9 triệu đồng mỗi bộ, doanh thu khoảng 180 triệu đồng mỗi tháng.
| Khoản | Cố định mỗi tháng | Biến đổi mỗi bộ |
|---|---|---|
| Thuê nhà xưởng | 15 triệu | |
| Lương bảo đảm 3 thợ | 24 triệu | |
| Tiền công thêm theo sản phẩm | 600 nghìn | |
| Gỗ, ván, phụ kiện, sơn | 4,8 triệu | |
| Điện phần nền / phần theo máy | 2,5 triệu | 120 nghìn |
| Vận chuyển, lắp đặt | 350 nghìn | |
| Khấu hao máy móc | 4 triệu | |
| Điện thoại, phần mềm, linh tinh | 1,5 triệu | |
| Cộng | 47 triệu | khoảng 5,87 triệu |
Đọc bảng này người thẩm định thấy ngay: mỗi bộ bán 9 triệu, sau khi trừ chi phí biến đổi còn khoảng 3,13 triệu để gánh 47 triệu chi phí cố định, tức cần khoảng 15 bộ mỗi tháng mới không lỗ. Xưởng dự kiến làm 20 bộ, khoảng an toàn chỉ năm bộ. Đó là thông tin mà một cột tổng chi phí không bao giờ cho thấy.
Tỉ lệ chi phí biến đổi: con số để so với ngành
Sau khi tách, tính tỉ lệ chi phí biến đổi trên doanh thu. Với xưởng của anh Phúc là 5,87 chia 9, khoảng 65%. Tỉ lệ này hữu ích theo mấy cách:
- So với cơ sở cùng ngành mà bạn hỏi được. Nếu xưởng khác cùng loại có tỉ lệ khoảng 55%, hoặc bạn tính thiếu khoản nào, hoặc giá bán của bạn thấp.
- Kiểm tính hợp lý giữa các phần của phương án. Phần thị trường nói định giá cao cấp mà tỉ lệ biến đổi lại cao như hàng bình dân là có chỗ không khớp.
- Dùng thẳng vào phép tính hoà vốn: chi phí cố định chia cho phần trăm còn lại sau chi phí biến đổi.
- Theo dõi sau khi mở: nếu thực tế tỉ lệ này cao hơn dự kiến năm điểm phần trăm, cần xem lại giá nhập, hao hụt hay giá bán.
Đừng dùng tỉ lệ trung bình nghe được ở đâu đó để thay cho phép tính của chính cơ sở. Tỉ lệ ngành chỉ để đối chiếu, không để điền vào bảng. Lý do đơn giản: hai cơ sở cùng ngành có thể khác nhau rất xa về giá nhập, mức hao hụt và cách trả lương, nên tỉ lệ của người khác chỉ cho biết bạn có đang lệch quá xa hay không, không cho biết con số đúng của bạn.
Dùng cơ cấu chi phí để chọn cách vận hành trước khi mở
Bảng chi phí không chỉ để nộp. Khi đã tách hai nhóm, bạn thấy được những lựa chọn có thể đổi cơ cấu trước khi ký hợp đồng nào. Với xưởng của anh Phúc, có ba hướng giả định: thuê nhà xưởng nhỏ hơn và thuê ngoài công đoạn sơn, khiến chi phí cố định giảm còn khoảng 40 triệu nhưng chi phí biến đổi mỗi bộ tăng thêm 400 nghìn; giữ nguyên ba thợ nhưng chuyển một phần lương bảo đảm sang lương theo sản phẩm; hoặc mua máy chà nhám tốt hơn, tăng khấu hao nhưng giảm công thợ trên mỗi bộ.
Mỗi hướng làm hoà vốn dịch chuyển theo cách khác nhau. Hướng thứ nhất hạ điểm hoà vốn, giảm rủi ro những tháng vắng đơn nhưng cắt bớt lãi những tháng đông. Hướng thứ ba làm ngược lại. Không có hướng nào đúng cho mọi xưởng; cơ sở mới mở, chưa có khách quen, thường nên chọn cơ cấu nhẹ phần cố định để chịu được giai đoạn đầu.
Trong phương án, một đoạn ngắn nói rõ bạn đã cân nhắc cơ cấu chi phí và vì sao chọn cách hiện tại cho người đọc thấy người lập hiểu cơ sở của mình, không chỉ điền số vào mẫu. Ví dụ: "Xưởng Phúc Mộc chọn thuê ngoài công đoạn sơn trong năm đầu để giảm chi phí cố định; khi số đơn ổn định trên 22 bộ mỗi tháng trong ba tháng liên tiếp, xưởng sẽ cân nhắc tự đầu tư buồng sơn."
Những lỗi làm bảng chi phí bị hỏi lại
Không có công của chủ. Chủ hộ đứng bếp, đứng quầy cả ngày mà chi phí lương bằng không. Phương án có lãi nhờ chủ làm không công thì thực chất chỉ là trả lương cho chủ, nên ghi một khoản lương chủ ở mức hợp lý.
Chi phí cố định không đổi suốt ba năm. Giá thuê, lương, giá điện đều có xu hướng tăng; giữ nguyên ba năm khiến lợi nhuận các năm sau đẹp hơn thực tế. Ghi một mức tăng giả định mỗi năm, ví dụ giả định giá thuê tăng 5% sau năm thứ hai, lương tăng 7% mỗi năm, và ghi rằng đây là giả định.
Chi phí biến đổi tính theo đơn vị, nhưng sản lượng không khớp phần doanh thu. Doanh thu tính 20 bộ mà chi phí gỗ tính cho 15 bộ, hoặc ngược lại. Đặt cùng một ô sản lượng cho cả hai phần trong bảng tính.
Quên chi phí ngoài sản xuất. Phí thu tiền qua máy quẹt thẻ, phí chuyển khoản số lượng lớn, phí quảng cáo, chi phí bảo hành sửa lại hàng lỗi. Mỗi khoản nhỏ nhưng thường cộng lại vài phần trăm doanh thu.
Câu hỏi thường gặp
Khấu hao có phải là chi phí cố định không?
Trong phương án của cơ sở nhỏ, khấu hao thường xếp vào chi phí cố định vì nó tính theo thời gian, không theo lượng bán. Khấu hao không phải tiền chi ra hàng tháng nhưng phải có trong bảng chi phí để tính đúng lợi nhuận và thời gian thu hồi vốn.
Tiền lương nhân viên bán thời gian xếp vào nhóm nào?
Nếu số giờ làm thay đổi theo lượng khách và trả theo giờ, xếp vào biến đổi hoặc hỗn hợp. Nếu đã cam kết số ca cố định mỗi tuần bất kể đông vắng, xếp vào cố định. Xếp theo cách bạn thực sự trả, không theo chức danh.
Tiền thuê mặt bằng tính theo phần trăm doanh thu thì xếp thế nào?
Phần tiền thuê tối thiểu ghi vào cố định, phần tính theo phần trăm doanh thu ghi vào biến đổi. Kiểu hợp đồng này hay gặp ở quầy trong khu thương mại; ghi rõ cơ chế trong phương án để người đọc tính được các kịch bản.
Không biết tách khoản hỗn hợp thì có sao không?
Nếu không đủ dữ liệu, xếp cả khoản vào chi phí cố định là cách thận trọng. Hoà vốn tính ra sẽ cao hơn thực tế một chút, nghĩa là phương án được tính chặt tay hơn, ít bị người thẩm định coi là cố tình làm đẹp.
Bao nhiêu phần trăm chi phí cố định trên doanh thu là an toàn?
Không có ngưỡng chung, vì ngành có giá vốn thấp như dịch vụ thường có tỉ lệ cố định cao hơn bán lẻ. Thay vì nhìn một tỉ lệ, hãy xem doanh thu giảm bao nhiêu phần trăm thì cơ sở bắt đầu lỗ; khoảng cách đó càng hẹp, rủi ro càng cao.