Trong phương án kinh doanh của cơ sở nhỏ, khấu hao thường tính theo đường thẳng: lấy giá mua tài sản trừ giá trị còn bán được lúc thanh lý, chia đều cho số năm dự kiến sử dụng, rồi chia tiếp cho 12 để ra khấu hao mỗi tháng. Khoản này không phải tiền chi ra hàng tháng nhưng phải có trong bảng chi phí, nếu không lợi nhuận sẽ cao giả và người đọc không biết tiền mua máy được thu hồi lúc nào.
Bài này đi qua công thức kèm ví dụ một tiệm rửa xe giả định, cách chọn số năm cho từng nhóm tài sản, tài sản nào khấu hao và tài sản nào ghi thẳng chi phí, cách phân bổ tiền sửa sang mặt bằng thuê, và vai trò của khấu hao trong phần trả nợ. Cách hạch toán chi tiết cho doanh nghiệp theo chuẩn mực kế toán không nằm trong phạm vi bài; ở đây chỉ là mức đủ để lập phương án đúng và nhất quán.
Khấu hao là gì, vì sao phương án không được bỏ
Anh Tâm định mở tiệm rửa xe máy và ô tô nhỏ. Tiền mua máy nén khí, máy xịt áp lực, máy hút bụi, cầu nâng và bồn chứa nước giả định khoảng 180 triệu đồng, trả một lần trước ngày mở. Nếu bảng chi phí hàng tháng chỉ có tiền thuê, lương, điện nước, hoá chất, thì 180 triệu đó biến mất khỏi phép tính lợi nhuận, và tiệm trông như rất có lãi.
Khấu hao là cách rải số tiền mua tài sản ra suốt những năm tài sản còn dùng được. Máy dùng được năm năm thì mỗi năm gánh một phần năm giá trị. Nhờ vậy lợi nhuận mỗi tháng phản ánh đúng chi phí thật của việc kinh doanh, gồm cả phần máy móc hao mòn đi.
Bỏ khấu hao là lỗi phổ biến nhất trong phương án tự lập, và là lỗi người thẩm định nhận ra nhanh nhất: phần vốn đầu tư ghi mua máy 180 triệu, nhưng bảng chi phí không có dòng nào liên quan tới máy. Hai phần của cùng một phương án không nói chuyện với nhau. Thêm một dòng khấu hao là cách đơn giản nhất để nối chúng lại, và cũng là cách để chính bạn biết tiệm phải lãi bao nhiêu mỗi tháng mới đủ để sau năm năm có tiền mua máy mới.
Công thức đường thẳng và ví dụ tiệm rửa xe
Công thức: khấu hao mỗi năm = (nguyên giá − giá trị thu hồi) ÷ số năm sử dụng. Nguyên giá gồm giá mua cộng chi phí vận chuyển, lắp đặt, chạy thử. Giá trị thu hồi là số tiền ước bán lại được khi thanh lý, với máy nhỏ thường giả định thấp hoặc bằng không. Số liệu dưới là giả định.
| Tài sản | Nguyên giá | Giá trị thu hồi | Số năm | Khấu hao mỗi năm | Mỗi tháng |
|---|---|---|---|---|---|
| Máy nén khí và đường ống | 35 triệu | 3 triệu | 5 | 6,4 triệu | khoảng 533 nghìn |
| Hai máy xịt áp lực | 40 triệu | 0 | 4 | 10 triệu | khoảng 833 nghìn |
| Cầu nâng ô tô nhỏ | 75 triệu | 10 triệu | 8 | 8,125 triệu | khoảng 677 nghìn |
| Máy hút bụi công nghiệp, bồn nước, máy bơm | 30 triệu | 0 | 5 | 6 triệu | 500 nghìn |
| Cộng | 180 triệu | 13 triệu | 30,525 triệu | khoảng 2,54 triệu |
Đưa khoảng 2,54 triệu đồng mỗi tháng vào chi phí cố định. Lưu ý giá trị thu hồi của cầu nâng: đồ sắt nặng thường còn bán được, nhưng nếu không chắc thì ghi bằng không. Ghi thấp giá trị thu hồi làm khấu hao cao hơn, lợi nhuận thấp hơn một chút, tức là phương án thận trọng hơn.
Chọn số năm sử dụng cho từng nhóm tài sản
Doanh nghiệp phải trích khấu hao trong khung thời gian theo quy định của Bộ Tài chính về quản lý và trích khấu hao tài sản cố định; khi lập phương án, đối chiếu khung đó cho nhóm tài sản của mình. Hộ kinh doanh và phương án nội bộ thì chọn số năm hợp với thực tế sử dụng. Bảng dưới là số năm giả định hay dùng trong phương án cơ sở nhỏ, chỉ để tham khảo.
| Nhóm tài sản | Số năm giả định thường dùng | Khi nào nên chọn ngắn hơn |
|---|---|---|
| Máy tính, máy in, thiết bị bán hàng | 3 | Dùng liên tục cả ngày, môi trường bụi, nóng |
| Máy móc nhỏ chạy điện: máy xay, máy giặt, máy nén | 4 đến 5 | Chạy công suất cao nhiều giờ mỗi ngày |
| Thiết bị bếp công nghiệp, tủ đông, tủ mát | 5 | Gần biển, ẩm, nhiều dầu mỡ |
| Máy móc lớn, cầu nâng, dây chuyền nhỏ | 7 đến 10 | Công nghệ thay nhanh, khó thay linh kiện |
| Xe tải nhỏ, xe giao hàng | 6 đến 8 | Chạy đường xấu, chở nặng thường xuyên |
| Nhà xưởng tự xây trên đất của mình | 15 đến 25 | Kết cấu tạm, khung thép tiền chế mỏng |
Chọn số năm ngắn hơn làm khấu hao mỗi năm cao hơn và lợi nhuận thấp hơn, nhưng sát thực tế hơn với máy chạy nặng. Điều quan trọng là giữ nhất quán: cùng một loại máy thì không ghi bốn năm ở bảng này và tám năm ở bảng khác. Nếu chọn khác khung thông thường, ghi một câu lý do.
Tài sản nào khấu hao, khoản nào ghi thẳng chi phí
Không phải món đồ nào mua trước ngày mở cửa cũng đem khấu hao. Cách phân loại thực dụng cho phương án:
- Khấu hao: máy móc, thiết bị, xe, nhà xưởng có giá trị lớn và dùng nhiều năm. Với doanh nghiệp, tài sản cố định phải đạt ngưỡng giá trị và thời gian sử dụng theo quy định hiện hành; dưới ngưỡng thì xử lý như công cụ dụng cụ.
- Phân bổ trong một đến ba năm: công cụ dụng cụ giá trị vừa như bàn ghế, kệ, vòi xịt phụ, đồng phục, bộ dụng cụ tay. Chia đều theo số tháng dự kiến dùng.
- Ghi chi phí ngay trong tháng: đồ dùng nhỏ, nhanh hỏng như khăn lau, bàn chải, xô chậu.
- Không khấu hao: tiền đặt cọc thuê mặt bằng, vì sẽ nhận lại; hàng tồn kho đầu kỳ, vì nó thành giá vốn khi bán ra; giá trị quyền sử dụng đất của hộ gia đình đưa vào làm mặt bằng.
Ranh giới giữa nhóm hai và nhóm ba không cần quá chặt trong phương án. Quan trọng là tổng tiền mua sắm ban đầu ở phần vốn đầu tư phải đi đâu đó trong bảng chi phí, không có khoản nào lơ lửng.
Phân bổ tiền sửa sang mặt bằng đi thuê
Không phân bổ dài hơn thời hạn thuê. Anh Tâm bỏ khoảng 60 triệu giả định để đổ nền, làm rãnh thoát nước, lợp mái che. Hợp đồng thuê ba năm thì phân bổ trong ba năm, mỗi tháng khoảng 1,67 triệu, dù nền bê tông có thể bền mười năm. Hết hợp đồng mà không được thuê tiếp, khoản đó mất trắng.
Thời hạn ngắn thì phân bổ nhanh. Hợp đồng chỉ một năm, có gia hạn nhưng chưa chắc, thì phương án thận trọng phân bổ trong một năm. Năm đầu lợi nhuận thấp hẳn, nhưng đó là rủi ro thật, nên để người đọc thấy.
Ghi điều khoản bàn giao lại. Một số hợp đồng buộc trả lại mặt bằng nguyên trạng, nghĩa là còn tốn thêm tiền tháo dỡ cuối kỳ. Nếu có, ghi khoản này vào dự phòng của năm cuối.
Đoạn mẫu thuyết minh. "Chi phí cải tạo mặt bằng 60 triệu đồng được phân bổ đều trong 36 tháng theo thời hạn hợp đồng thuê, khoảng 1,67 triệu đồng mỗi tháng, ghi vào chi phí cố định. Nếu được gia hạn hợp đồng, phần cải tạo đã phân bổ hết, chi phí các năm sau giảm tương ứng."
Khấu hao, lợi nhuận và nguồn trả nợ gốc
Đây là chỗ khấu hao quan trọng hơn người lập thường nghĩ. Khấu hao làm giảm lợi nhuận trên giấy, nhưng không làm giảm tiền mặt, vì tiền mua máy đã chi từ trước. Do đó tiền thật mà hoạt động kinh doanh tạo ra mỗi kỳ xấp xỉ bằng lợi nhuận sau thuế cộng lại khấu hao.
Ví dụ giả định: tiệm của anh Tâm lãi sau thuế khoảng 4 triệu đồng mỗi tháng sau khi đã trừ khấu hao 2,54 triệu và phân bổ sửa sang 1,67 triệu. Tiền thật tạo ra mỗi tháng khoảng 4 + 2,54 + 1,67, tức khoảng 8,2 triệu. Nếu có khoản vay phải trả gốc 6 triệu mỗi tháng, phần trả gốc được nhìn trên con số 8,2 triệu, không phải 4 triệu. Người đọc phương án vay vốn sẽ tính đúng phép cộng này, nên bạn cũng nên trình bày sẵn.
Ngược lại, đừng vì thế mà thổi khấu hao lên cho nguồn trả nợ trông lớn hơn. Khấu hao cao làm lợi nhuận thấp, và tiền khấu hao về lý thuyết phải được giữ lại để thay máy khi hết đời. Phương án tốt cho thấy cả hai: tiền khấu hao tạm dùng để trả nợ gốc trong thời gian vay, và sau đó có kế hoạch tích luỹ để thay thiết bị.
Lỗi hay gặp với dòng khấu hao
Khấu hao cả tiền đặt cọc. Tiền cọc thuê mặt bằng sẽ được trả lại khi hết hợp đồng, nên không phải chi phí. Đưa vào khấu hao làm chi phí cao giả và vốn đầu tư bị đếm hai lần.
Khấu hao nằm ở bảng chi phí nhưng không khớp tổng tài sản mua. Phần vốn đầu tư ghi mua thiết bị 180 triệu, bảng khấu hao chỉ có 120 triệu. Người đọc sẽ hỏi 60 triệu còn lại đi đâu. Đặt một dòng đối chiếu: tổng nguyên giá trong bảng khấu hao cộng công cụ phân bổ cộng chi phí ghi ngay phải bằng tổng mua sắm ban đầu.
Số năm khấu hao dài hơn thời gian vay một cách vô lý. Máy xịt áp lực ghi dùng mười năm để khấu hao mỗi tháng nhỏ, lợi nhuận đẹp, trong khi ai làm nghề cũng biết máy loại này phải thay sớm hơn nhiều. Người thẩm định có kinh nghiệm về ngành nhận ra ngay.
Quên khấu hao tài sản mua thêm giữa chừng. Phương án ba năm có kế hoạch mua thêm máy vào năm thứ hai nhưng bảng chi phí năm hai vẫn giữ khấu hao như năm một. Mỗi lần mua thêm tài sản, thêm một dòng khấu hao bắt đầu từ tháng mua.
Tính khấu hao cho cả tháng chưa mở cửa. Máy mua về tháng 1, tiệm mở tháng 3. Với phương án, bắt đầu khấu hao từ tháng đưa vào sử dụng, không cần dồn hai tháng chờ vào tháng mở cửa.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có bắt buộc tính khấu hao trong phương án không?
Sổ sách của hộ kinh doanh có thể không yêu cầu trích khấu hao như doanh nghiệp, nhưng phương án dùng để vay vốn hoặc gọi góp vốn thì nên có. Thiếu khấu hao, lợi nhuận cao giả và người đọc không thấy được chi phí mua máy được thu hồi ra sao.
Máy mua lại đồ cũ thì tính khấu hao thế nào?
Nguyên giá là giá mua đồ cũ cộng chi phí sửa chữa, vận chuyển, lắp đặt. Số năm sử dụng là thời gian còn dùng được dự kiến, thường ngắn hơn máy mới. Ghi rõ đây là máy đã qua sử dụng và nêu chi phí sửa chữa dự phòng cao hơn bình thường.
Có nên dùng khấu hao nhanh những năm đầu không?
Với phương án của cơ sở nhỏ, đường thẳng dễ hiểu và dễ kiểm nhất. Khấu hao nhanh làm lợi nhuận năm đầu thấp hơn, có thể khiến phương án trông lỗ khi thực tế dòng tiền không đổi. Nếu dùng phương pháp khác, giải thích rõ lý do trong thuyết minh.
Mua máy trả góp thì khấu hao theo giá nào?
Khấu hao theo giá mua của máy, không theo tổng tiền trả góp. Phần chênh lệch giữa tổng tiền trả góp và giá mua là chi phí tài chính, ghi vào chi phí lãi theo từng kỳ, còn tiền gốc trả góp hàng tháng nằm trong bảng dòng tiền.
Hết số năm khấu hao mà máy vẫn chạy tốt thì sao?
Từ năm đó không còn khấu hao nữa, lợi nhuận trên giấy tăng lên dù doanh thu không đổi. Trong phương án nhiều năm, nên ghi chi phí sửa chữa lớn tăng dần ở những năm cuối đời máy, vì máy cũ thường hỏng nhiều hơn.