Bảng giả định là trang gom mọi con số đầu vào của phương án, như số khách mỗi ngày, giá trị mỗi lần mua, tỷ lệ lãi gộp, tiền thuê, lương, rồi ghi bên cạnh mỗi con số nó lấy từ đâu và tin được đến mức nào. Mọi bảng doanh thu, chi phí, dòng tiền phía sau chỉ là phép nhân cộng từ trang này. Người đọc phương án biết vậy, nên họ kiểm trang giả định trước khi tin bất kỳ con số lãi nào.
Dưới đây là danh sách giả định mà phương án nào cũng có, một bảng mẫu của tiệm tạp hoá giả định, ba mức tin cậy để tự phân loại, cách tự đi lấy số liệu trong một tuần, những giả định ngầm hay bị quên và cách viết câu chữ cho phần này. Số liệu trong bài đều là giả định để minh hoạ.
Vì sao phải tách giả định ra một bảng riêng
Cô Lan (giả định) muốn mở tiệm tạp hoá ba mươi mét vuông trong một khu dân cư. Bản phương án đầu tiên của cô viết doanh thu "khoảng tám triệu đồng mỗi ngày". Khi được hỏi con số ấy đến từ đâu, cô phải lục lại trí nhớ: hình như là một trăm sáu mươi khách, mỗi khách năm mươi nghìn, nghe một chị bán ở chợ nói vậy. Con số không sai, nhưng nó nằm rải rác trong đầu người viết chứ không nằm trên giấy.
Tách giả định thành bảng riêng có ba cái lợi. Một, người đọc kiểm được ngay từng viên gạch thay vì phải đoán ngược từ con số tổng. Hai, khi một giả định thay đổi, bạn sửa một ô và mọi bảng phía sau tự đổi theo, nếu bạn làm trên bảng tính có công thức liên kết. Ba, chính bạn nhìn thấy con số nào yếu nhất để đi kiểm lại trước khi nộp.
Bảng giả định nên đặt ngay trước phần tài chính, hoặc ở đầu phần tài chính. Đừng giấu nó trong phụ lục cuối cùng; người đọc phải lật tới lật lui sẽ mất kiên nhẫn và nghĩ rằng bạn không muốn họ thấy.
Những giả định phương án nào cũng có
Dù ngành gì, phần lớn phương án nhỏ dựa trên chừng mười đến mười lăm giả định sau. Đánh dấu những dòng áp dụng cho cơ sở của bạn:
- Về bán hàng: số khách hoặc số đơn mỗi ngày, giá trị trung bình mỗi đơn, số ngày bán trong tháng, mức tăng doanh thu theo tháng trong giai đoạn đầu, tháng cao điểm và tháng thấp điểm.
- Về giá vốn: tỷ lệ lãi gộp hoặc giá vốn trên mỗi đơn vị, mức hao hụt, hàng hỏng hoặc hết hạn.
- Về chi phí cố định: tiền thuê mặt bằng và mức tăng khi gia hạn, số nhân viên và lương, điện nước, phí dịch vụ, khấu hao thiết bị theo số năm sử dụng.
- Về vốn lưu động: số ngày hàng nằm trong kho, số ngày khách nợ, số ngày được nhà cung cấp cho nợ.
- Về thuế và phí: hình thức nộp thuế, mức thuế ước tính theo cách tính áp dụng cho cơ sở.
- Về vốn: tổng vốn đầu tư ban đầu, phần vốn tự có, phần vốn vay, thời hạn và cách trả nếu có.
Mỗi dòng nên có đơn vị rõ ràng: khách mỗi ngày, nghìn đồng mỗi đơn, phần trăm doanh thu, triệu đồng mỗi tháng. Thiếu đơn vị là nguồn gốc của rất nhiều lỗi nhân nhầm ở phía sau.
Bảng mẫu: giả định của tiệm tạp hoá cô Lan
Cột cuối cùng là chỗ phân biệt một bảng giả định nghiêm túc với một bảng cho có. Mọi giá trị đều là số giả định để minh hoạ.
| Giả định | Giá trị | Nguồn | Mức tin cậy |
|---|---|---|---|
| Số lượt khách mỗi ngày (tháng thứ 4 trở đi) | 150 lượt | Đếm 3 tiệm cùng khu, 3 buổi mỗi tiệm, lấy mức thấp nhất | Đo đếm |
| Số lượt khách 3 tháng đầu | 60%, 75%, 90% mức ổn định | Hỏi 2 chủ tiệm từng mở mới | Ước đoán có căn cứ |
| Giá trị trung bình mỗi lượt | 52 nghìn đồng | Ghi 80 hoá đơn tại tiệm người quen trong 2 ngày | Đo đếm |
| Tỷ lệ lãi gộp | 17% | Bảng giá sỉ của 2 nhà phân phối so với giá bán lẻ | Đo đếm |
| Hàng hỏng, hết hạn | 1,5% doanh thu | Kinh nghiệm chủ tiệm người quen | Ước đoán có căn cứ |
| Tiền thuê mặt bằng | 9 triệu đồng/tháng, tăng 10% sau 3 năm | Hợp đồng thuê đã thoả thuận | Đã chốt |
| Nhân viên | 1 người bán thời gian, 4,5 triệu đồng/tháng | Mức trả phổ biến khu vực, đã hỏi 3 người | Đo đếm |
| Vốn hàng tồn kho ban đầu | 180 triệu đồng | Danh sách 600 mặt hàng, báo giá nhà phân phối | Đã chốt |
| Số ngày bán mỗi tháng | 30 ngày | Tiệm mở cả tuần, nghỉ 4 ngày Tết | Đã chốt |
Nhìn cột cuối, cô Lan thấy ngay hai giả định yếu nhất là tốc độ lên khách ba tháng đầu và tỷ lệ hàng hỏng. Đó cũng chính là hai dòng nên đưa vào phần phân tích độ nhạy.
Ba mức tin cậy của một con số
Đã chốt. Có hợp đồng, báo giá có chữ ký, hoá đơn, hoặc là quyết định của chính bạn. Tiền thuê đã ký, giá máy đã nhận báo giá, số ngày mở cửa thuộc nhóm này. Đây là những con số người đọc ít hỏi lại, miễn bạn đính kèm bản sao trong phụ lục.
Đo đếm. Bạn đã tự quan sát, ghi chép hoặc thu thập từ nhiều nguồn. Đếm khách ở tiệm tương tự, ghi giá trị hoá đơn, hỏi giá ba nhà cung cấp. Ghi rõ cách đo: đếm mấy buổi, ở mấy chỗ, lấy giá trị cao hay thấp. Cách đo càng cụ thể, con số càng đáng tin.
Ước đoán có căn cứ. Không đo được trực tiếp, phải dựa vào kinh nghiệm người trong nghề hoặc so sánh với trường hợp gần giống. Tốc độ lên khách của tiệm mới là ví dụ điển hình. Nhóm này được phép có, nhưng phải ít và phải nằm trong phần độ nhạy.
Mức thứ tư không được có: đoán không căn cứ. Nếu bạn không nói được con số đến từ đâu, đừng ghi nó vào bảng như thể đã kiểm. Hoặc đi đo, hoặc ghi rõ "chưa có căn cứ, tạm lấy mức thận trọng" và chọn mức thấp. Một phương án có từ ba dòng trở lên thuộc loại này thường bị yêu cầu làm lại.
Tự đi lấy số liệu cho giả định trong một tuần
Phần lớn giả định của cơ sở nhỏ có thể kiểm bằng sức mình, không tốn tiền thuê ai. Một tuần làm như sau là đủ cho tiệm tạp hoá, quán ăn, tiệm dịch vụ:
- Ngày 1 đến 3: đếm khách. Chọn hai đến ba cơ sở cùng loại, cùng khu, đứng đếm lượt khách vào trong ba khung giờ: sáng sớm, trưa, chiều tối. Mỗi khung mười lăm phút, nhân lên theo giờ mở cửa. Lấy mức thấp nhất làm giả định chính.
- Ngày 2 đến 4: ghi giá trị đơn. Nếu có người quen bán cùng nghề, xin ghi lại số tiền của năm mươi đến một trăm hoá đơn liên tiếp. Không có thì tự mua thử và quan sát giỏ hàng của khách đứng trước.
- Ngày 3 đến 5: hỏi giá đầu vào. Xin báo giá của ít nhất hai nhà cung cấp cho những mặt hàng chiếm phần lớn giá vốn. Giữ lại bản báo giá để đính kèm.
- Ngày 5 đến 6: hỏi người trong nghề. Hỏi hai chủ cơ sở đã mở được trên một năm về ba tháng đầu, tỷ lệ hàng hỏng, tháng nào vắng. Ghi lại nguyên văn câu trả lời.
- Ngày 7: điền bảng. Điền giá trị, nguồn, mức tin cậy. Dòng nào còn trống cột nguồn thì đánh dấu để bổ sung.
Giữ lại sổ ghi chép đếm khách và báo giá. Khi được hỏi "sao biết một trăm năm mươi khách", bạn đưa ra được tờ giấy ghi tay ba buổi đếm, và câu hỏi dừng ở đó.
Những câu người đọc sẽ hỏi cho từng giả định
Trước khi nộp, tự hỏi mỗi dòng trong bảng bằng những câu mà người thẩm định quen dùng. Dòng nào bạn trả lời lúng túng là dòng cần đi kiểm thêm:
- Con số này đo ở đâu, khi nào? Đếm khách vào ngày thường hay cuối tuần, mùa nào. Đếm vào tháng Chạp mà áp cho cả năm là lỗi rất phổ biến ở tiệm tạp hoá.
- Cơ sở bạn so sánh có giống cơ sở của bạn không? Tiệm đã mở mười năm có khách quen, tiệm mới thì chưa. Mặt tiền đường lớn khác hẳn mặt tiền hẻm.
- Nếu con số này thấp hơn hai mươi phần trăm thì sao? Bạn nên biết trước câu trả lời, vì đó chính là câu dẫn vào phần độ nhạy.
- Con số này có khớp với con số khác không? Một trăm năm mươi lượt khách mỗi ngày với một nhân viên bán thời gian có xử lý kịp giờ cao điểm không. Giả định không được mâu thuẫn nhau.
- Ai xác nhận được con số này ngoài bạn? Báo giá, hợp đồng, sổ ghi chép, người trong nghề. Không ai xác nhận được thì mức tin cậy phải hạ xuống.
Cô Lan làm bài tự hỏi này và phát hiện con số năm mươi hai nghìn đồng mỗi lượt được ghi vào tuần cận Tết. Cô ghi lại thêm hai ngày thường, ra bốn mươi tám nghìn, và sửa bảng trước khi ai kịp hỏi.
Giả định ngầm và cách viết phần giả định
Giả định ngầm là những điều bạn coi là đương nhiên nên không viết ra, nhưng nếu chúng sai thì cả phương án sai theo. Với tiệm tạp hoá của cô Lan: khu dân cư không giải toả trong năm năm, con đường trước tiệm không bị rào sửa nhiều tháng, nhà phân phối vẫn giao hàng tận nơi, cô Lan trực tiếp đứng tiệm mỗi ngày. Hãy dành mười phút liệt kê những điều như vậy và chọn ra hai ba điều quan trọng nhất để ghi thành một dòng ở cuối bảng.
Về câu chữ, phần giả định cần giọng bình thản, không tô vẽ. Viết "Số lượt khách được giả định ở mức một trăm năm mươi lượt mỗi ngày từ tháng thứ tư, dựa trên đếm thực tế tại ba tiệm cùng khu và lấy mức thấp nhất" thay cho "Với vị trí đắc địa, tiệm dự kiến thu hút đông đảo khách hàng". Câu thứ nhất người đọc kiểm được; câu thứ hai chỉ là lời quảng cáo.
Cuối cùng, ghi ngày lập bảng giả định. Giá đầu vào, tiền thuê, lương thay đổi theo thời gian; một bảng giả định không có ngày khiến người đọc không biết số liệu đã cũ bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Giả định khác dự báo ở chỗ nào?
Giả định là con số đầu vào bạn chọn và có căn cứ, như số khách mỗi ngày. Dự báo là kết quả tính ra từ các giả định, như doanh thu năm. Người đọc kiểm giả định, còn dự báo thì họ tự tính lại được nếu giả định rõ ràng.
Nên chọn mức giả định lạc quan hay thận trọng?
Kịch bản chính nên dùng mức thận trọng, tức mức thấp trong khoảng bạn đo được. Mức lạc quan chỉ nên xuất hiện trong phần độ nhạy như một kịch bản tốt. Phương án dựng trên mức cao nhất thường bị người đọc hạ xuống khi thẩm định.
Không có cơ sở tương tự để đếm khách thì làm sao?
Có thể đếm lưu lượng người qua lại trước mặt bằng, rồi giả định một tỷ lệ nhỏ trong số đó trở thành khách, ghi rõ tỷ lệ là ước đoán. Hoặc làm thử quy mô nhỏ, như bán tạm vài tuần, để có số liệu thật trước khi viết phương án.
Có cần đính kèm bằng chứng cho giả định không?
Với giả định đã chốt, nên đính kèm bản sao hợp đồng thuê, báo giá thiết bị, báo giá nhà cung cấp. Với giả định đo đếm, một trang tóm tắt cách đo là đủ. Bằng chứng nằm ở phụ lục, bảng giả định chỉ ghi tên nguồn.
Bảng giả định có cần cập nhật sau khi cơ sở đã chạy không?
Có. Sau ba đến sáu tháng hoạt động, thay giả định bằng số thật và xem cái nào lệch nhiều nhất. Đây là tài liệu quý nhất nếu sau này bạn cần lập phương án mở rộng hoặc vay thêm.