Doanh thu trong phương án kinh doanh nên tính từ ba con số: số khách mỗi ngày, số tiền trung bình mỗi lần mua và số ngày bán trong tháng, rồi đối chiếu kết quả bằng ít nhất một cách tính khác. Con số cuối cùng không quan trọng bằng việc mỗi con số đầu vào đều có nguồn: đếm ở đâu, hỏi ai, so với cơ sở nào.
Người đọc phương án, dù là cán bộ tín dụng, đối tác góp vốn hay chính bạn sáu tháng sau, sẽ lật ngay tới dòng doanh thu, vì mọi dòng phía dưới đều dựa vào nó. Bài này đi từ công thức gốc, cách lấy số khách và giá trung bình không bịa, cách chia theo nhịp tuần và mùa, tới đường lên doanh số những tháng đầu và đoạn văn mẫu để chép vào phương án. Mọi con số trong ví dụ đều là số giả định.
Công thức gốc và một ví dụ số giả định
Với cơ sở bán lẻ, ăn uống hay dịch vụ nhỏ, doanh thu tháng gần như luôn quy về một phép nhân: số khách mỗi ngày × số tiền trung bình mỗi khách × số ngày bán trong tháng. Ví dụ dưới đây là quán bún của chị Hương, mở ở đầu một con hẻm gần chợ, toàn bộ là số giả định.
| Đầu vào | Số giả định | Lấy từ đâu |
|---|---|---|
| Số khách ngày thường | 90 lượt | Đếm ba buổi sáng ở một quán cùng loại cách 300 mét |
| Số khách thứ Bảy, Chủ nhật | 130 lượt | Đếm hai buổi cuối tuần ở cùng quán đó |
| Số tiền trung bình mỗi lượt | 38 nghìn đồng | Cơ cấu món dự kiến, có tính nước uống |
| Số ngày bán | 18 ngày thường, 8 ngày cuối tuần | Nghỉ bốn ngày mỗi tháng |
| Doanh thu tháng ổn định | khoảng 101 triệu đồng | (90 × 18 + 130 × 8) × 38 nghìn |
Để ý cột thứ ba. Cán bộ đọc phương án không cần bạn đoán đúng tuyệt đối, họ cần biết con số 90 lượt từ đâu ra. Một dòng "đếm ba buổi sáng ở quán cùng loại" đáng tin hơn mười dòng "theo khảo sát thị trường". Nếu chưa có nguồn, đừng ghi số tròn đẹp như 100 khách; số tròn là dấu hiệu đầu tiên người đọc nghĩ tới chuyện ước cho đẹp.
Lấy số khách mỗi ngày mà không bịa
Số khách là đầu vào dễ bị thổi phồng nhất, vì người lập phương án thường hình dung giờ cao điểm rồi nhân lên cả ngày. Bốn cách sau làm được trong một tuần, không tốn tiền thuê ai:
- Đếm ở cơ sở tương tự. Chọn hai quán hoặc tiệm cùng loại, cùng tầm giá, trong bán kính một đến hai cây số. Ngồi đối diện đếm lượt khách theo từng khung giờ, ít nhất ba buổi ngày thường và hai buổi cuối tuần.
- Đếm người qua lại trước mặt bằng định thuê. Đếm số người đi bộ và xe dừng được trong 30 phút ở các khung giờ khác nhau, rồi chỉ giả định một tỉ lệ nhỏ ghé vào, ghi rõ tỉ lệ đó là giả định.
- Tính theo công suất. Quán có 24 chỗ ngồi, một lượt ăn mất khoảng 20 phút, giờ đông kéo dài hai tiếng: tối đa khoảng 144 lượt trong giờ đông nếu kín chỗ liên tục. Con số này là trần, không phải dự báo.
- Hỏi khách quen sẵn có. Nếu bạn đã bán online hoặc bán ở chỗ cũ, sổ ghi đơn ba tháng gần nhất là nguồn tốt nhất, tốt hơn mọi phép đếm.
Khi đã có hai ba con số từ các cách trên, lấy con số thấp hơn làm kịch bản chính. Phương án được duyệt hay không thường không nằm ở chỗ doanh thu cao, mà ở chỗ với doanh thu thấp hợp lý thì cơ sở vẫn trả được chi phí.
Số tiền trung bình mỗi lần mua: tính theo cơ cấu, không lấy giá món chính
Lỗi hay gặp là lấy giá món bán chạy nhất làm giá trung bình. Thực tế khách gọi món rẻ, món đắt, có người thêm nước, có người không. Cách đúng là chia tỉ lệ khách theo từng nhóm món rồi tính bình quân có trọng số. Ví dụ giả định cho quán của chị Hương:
| Nhóm món | Giá bán giả định | Tỉ lệ khách chọn | Đóng góp vào giá trung bình |
|---|---|---|---|
| Bún thường | 35 nghìn | 55% | 19,25 nghìn |
| Bún đặc biệt | 45 nghìn | 30% | 13,5 nghìn |
| Bún chay | 30 nghìn | 15% | 4,5 nghìn |
| Nước uống kèm | 10 nghìn | 30% khách có gọi | 3 nghìn |
| Giá trung bình mỗi lượt | khoảng 40 nghìn, làm tròn xuống 38 nghìn |
Vì sao làm tròn xuống? Vì tháng đầu khách thử món rẻ nhiều hơn, và vì giảm giá khai trương, tặng nước, bán thiếu cho người quen đều kéo giá trung bình xuống. Ghi một câu giải thích việc làm tròn xuống trong phương án, người đọc sẽ thấy bạn đã nghĩ tới chuyện đó thay vì để họ tự nghĩ.
Nhịp tuần, nhịp tháng và mùa vụ
Một con số khách mỗi ngày nhân 30 là cách nhanh nhất để làm sai doanh thu tháng. Hầu như cơ sở nào cũng có nhịp: quán ăn sáng gần trường vắng hẳn ba tháng hè; tiệm tóc đông dồn vào tuần trước Tết; tiệm sửa xe đông sau những ngày mưa lớn; cửa hàng vật tư nông nghiệp đông theo lịch xuống giống. Nếu phương án tính đều đặn 12 tháng như nhau, người đọc có kinh nghiệm sẽ biết ngay bạn chưa từng bán mặt hàng đó.
Cách làm gọn là chia năm thành ba loại tháng: tháng thường, tháng thấp điểm, tháng cao điểm. Với mỗi loại, ghi một hệ số so với tháng thường, ví dụ tháng thấp điểm 0,7 và tháng cao điểm 1,4. Hệ số lấy từ đâu thì cũng ghi rõ: hỏi chủ hai cơ sở cùng ngành trong khu vực, hoặc xem sổ bán hàng cũ của chính bạn. Với quán bún gần chợ, tháng giáp Tết có thể cao, còn tháng ngay sau Tết thấp vì chợ nghỉ và người lao động chưa quay lại.
Đừng quên số ngày bán thực. Tháng hai có ít ngày, nghỉ lễ dài làm mất nhiều ngày, cơ sở nghỉ một ngày mỗi tuần thì chỉ bán khoảng 26 ngày. Những chi tiết nhỏ này cộng lại có thể lệch doanh thu năm tới một phần mười, đủ để biến phương án có lãi mỏng thành phương án lỗ.
Ba cách đối chiếu để con số tự kiểm nhau
Một con số doanh thu chỉ đáng tin khi hai cách tính độc lập cho kết quả gần nhau. Ba cách thường dùng cho cơ sở nhỏ, kèm kết quả giả định của quán chị Hương:
| Cách tính | Cách làm | Kết quả giả định |
|---|---|---|
| Từ dưới lên | Số khách đếm được × giá trung bình × số ngày | 101 triệu đồng mỗi tháng |
| Theo công suất | Số chỗ × số lượt quay vòng thực tế × giá trung bình, giả định lấp đầy 60% | 108 triệu đồng mỗi tháng |
| So cơ sở tương tự | Ước doanh thu quán cùng loại từ lượng nguyên liệu nhập mỗi ngày, trừ đi phần lợi thế họ có mà bạn chưa có | 95 đến 105 triệu đồng mỗi tháng |
Ba con số rơi vào khoảng 95 đến 108 triệu là chấp nhận được. Nếu một cách cho 100 triệu còn cách khác cho 200 triệu, đừng lấy trung bình; quay lại tìm đầu vào nào sai. Trong phương án, chỉ cần một bảng nhỏ như trên và một câu kết luận chọn mức nào làm kịch bản chính, vì sao.
Cách thứ ba khó làm nhất nhưng hay bị bỏ qua nhất. Không ai cho bạn xem sổ sách, nhưng nhiều thứ nhìn được từ bên ngoài: số bao nguyên liệu xe chở tới mỗi sáng, số nồi nước dùng nấu mỗi ngày, số thợ đứng làm trong giờ đông. Từ lượng nguyên liệu suy ra số phần bán, từ số phần suy ra doanh thu. Con số này thô, chỉ dùng để chặn hai đầu, không dùng thay cho phép đếm khách trực tiếp.
Đường lên doanh số những tháng đầu
Tháng đầu hiếm khi đạt mức ổn định. Cơ sở mới cần thời gian để khách biết tới, quay lại và rủ thêm người. Phương án tính tháng thứ nhất đã đạt đủ 100% doanh thu là phương án người thẩm định gạch đầu tiên.
Ghi một đường lên có số cụ thể. Ví dụ giả định: tháng 1 đạt 45% mức ổn định, tháng 2 đạt 60%, tháng 3 đạt 75%, tháng 4 đạt 90%, từ tháng 5 đạt đủ. Với quán chị Hương, tháng 1 chỉ khoảng 45 triệu đồng, không phải 101 triệu.
Ngành khác nhau lên nhanh chậm khác nhau. Tiệm tạp hoá trong khu dân cư lên nhanh vì nhu cầu sẵn có; tiệm tóc, spa, lớp học lên chậm vì phụ thuộc khách quen và lời giới thiệu; xưởng gia công phụ thuộc đơn hàng của vài khách lớn nên có thể nhảy bậc.
Thiếu tiền thường rơi vào đúng giai đoạn này. Chi phí cố định chạy đủ từ ngày đầu trong khi doanh thu mới đạt một nửa. Đường lên doanh số chính là chỗ nối sang phần dòng tiền và vốn lưu động của phương án.
Đoạn mẫu viết vào phương án và lỗi hay bị trả
Đoạn dưới đây có thể sửa tên và số cho hợp với cơ sở của bạn: "Doanh thu dự kiến của quán bún Hương Chợ được tính từ số lượt khách đếm trực tiếp tại hai quán cùng loại trong bán kính 500 mét, trong 5 buổi từ ngày 3 đến ngày 9. Kịch bản chính lấy 90 lượt ngày thường và 130 lượt ngày cuối tuần, giá trung bình 38 nghìn đồng mỗi lượt sau khi làm tròn xuống. Doanh thu tháng ổn định dự kiến khoảng 101 triệu đồng, đạt từ tháng thứ năm; bốn tháng đầu tính lần lượt 45%, 60%, 75% và 90% mức này. Cách tính theo công suất cho kết quả 108 triệu đồng, chênh khoảng 7%."
Những lỗi làm phần doanh thu bị hỏi lại nhiều nhất: ghi "doanh thu dự kiến 150 triệu mỗi tháng" mà không có phép tính; giá trung bình bằng giá món đắt nhất; tháng nào cũng bằng nhau; không có đường lên doanh số; số khách vượt cả công suất phục vụ; và doanh thu trong bảng 12 tháng không khớp với doanh thu ghi trong phần tóm tắt. Lỗi cuối nghe đơn giản nhưng rất hay gặp, vì người lập sửa bảng tính mà quên sửa phần chữ. Trước khi in, dò lại mọi chỗ có con số doanh thu và đặt cạnh nhau một lượt.
Câu hỏi thường gặp
Chưa từng kinh doanh thì lấy số khách ở đâu cho đáng tin?
Đếm trực tiếp ở hai cơ sở cùng loại gần chỗ định mở, chia theo khung giờ, ít nhất năm buổi gồm cả ngày thường và cuối tuần. Ghi rõ ngày đếm, địa điểm chung chung và cách đếm trong phương án, rồi lấy mức thấp hơn làm kịch bản chính.
Doanh thu dự kiến nên ghi một con số hay một khoảng?
Bảng tính cần một con số cho kịch bản chính để các dòng chi phí và lợi nhuận tính theo được. Phần thuyết minh nên kèm thêm khoảng dao động từ thấp tới cao và lý do, để người đọc thấy bạn biết con số có thể lệch về phía nào.
Có nên tính doanh thu bán online cùng doanh thu tại cửa hàng không?
Nên tách thành hai dòng riêng, vì giá trung bình, chi phí giao hàng và phí nền tảng khác nhau. Gộp chung làm người đọc không biết phần nào chắc chắn, phần nào còn là kỳ vọng. Kênh chưa có đơn nào thì để mức thấp và ghi rõ là giả định.
Tháng đầu nên tính bằng bao nhiêu phần trăm doanh thu ổn định?
Không có tỉ lệ chung cho mọi ngành. Cơ sở bán hàng thiết yếu trong khu dân cư lên nhanh hơn dịch vụ cần khách quen. Thường người lập chọn khoảng bốn mươi đến sáu mươi phần trăm cho tháng đầu rồi tăng dần, và ghi rõ đây là giả định, có lý do đi kèm.
Số tiền trung bình mỗi khách tính có bao gồm khuyến mãi không?
Nên tính sau khi trừ khuyến mãi, giảm giá và các khoản tặng kèm, vì đó mới là tiền thật vào quầy. Nếu tháng khai trương giảm giá mạnh, tính riêng giá trung bình cho tháng đó thay vì để chung với các tháng sau.