Báo cáo tiền khả thi trả lời câu hỏi "ý tưởng này có đáng bỏ thêm tiền và thời gian để nghiên cứu kỹ không", còn báo cáo nghiên cứu khả thi trả lời "làm cụ thể thế nào, tốn chính xác bao nhiêu, bao lâu thu hồi". Tiền khả thi chấp nhận số ước lượng thô, sai lệch vài chục phần trăm; báo cáo khả thi phải có báo giá, bản vẽ sơ bộ, địa điểm cụ thể và sai lệch nhỏ hơn nhiều.
Với dự án nhỏ của hộ kinh doanh hay doanh nghiệp nhỏ, phần lớn trường hợp không cần làm đủ cả hai tầng. Một phương án kinh doanh chắc tay hoặc một báo cáo khả thi gọn là đủ, trừ khi quy định chuyên ngành hay người cấp vốn yêu cầu tên gọi cụ thể. Phần dưới đây so sánh từng loại, chỉ ra dự án nào cần loại nào, và cách đi từ bản sơ bộ lên bản đầy đủ mà không phải viết lại.
Bốn loại văn bản hay bị gọi lẫn với nhau
Khi một người nói "làm cái dự án", họ có thể đang nói đến bốn thứ khác nhau. Phương án kinh doanh là văn bản của một cơ sở đang hoặc sắp hoạt động, xoay quanh bán gì, cho ai, thu chi hằng tháng ra sao. Báo cáo tiền khả thi là bước sàng lọc một ý tưởng đầu tư, thường so vài phương án với nhau để loại bớt. Báo cáo nghiên cứu khả thi là bản chi tiết của phương án đã chọn, đủ để ra quyết định bỏ tiền. Còn báo cáo kinh tế – kỹ thuật là dạng rút gọn dùng cho công trình xây dựng quy mô nhỏ theo pháp luật về xây dựng.
Ranh giới giữa phương án kinh doanh và báo cáo khả thi nằm ở chỗ có hay không một khoản đầu tư ban đầu lớn so với quy mô cơ sở. Chị Hương mở quán cà phê thuê mặt bằng, sửa sang nhẹ, thì phương án kinh doanh là đủ. Anh Tâm định mua đất, xây xưởng sấy nông sản, lắp lò và kho lạnh, thì phần đầu tư chiếm phần lớn câu chuyện, và anh cần một văn bản đi sâu vào kỹ thuật, địa điểm, tiến độ xây dựng chứ không chỉ doanh thu hằng tháng.
Người đọc mỗi loại cũng khác. Phương án kinh doanh thường đến tay cán bộ tín dụng hoặc đối tác góp vốn. Báo cáo tiền khả thi chủ yếu để chính chủ đầu tư và gia đình quyết định có đi tiếp không. Báo cáo khả thi được đọc bởi người cấp vốn, cơ quan cấp phép khi cần, và đơn vị thi công. Viết cho ai thì độ chi tiết theo người đó.
Bảng so sánh tiền khả thi và khả thi
Bảng dưới gom các điểm khác nhau mà người lập hay hỏi. Mức sai số là con số thường được dùng trong nghề để định hướng, không phải quy định bắt buộc.
| Tiêu chí | Báo cáo tiền khả thi | Báo cáo nghiên cứu khả thi |
|---|---|---|
| Câu hỏi chính | Có nên nghiên cứu tiếp không, phương án nào triển vọng nhất | Phương án đã chọn có đáng làm không, làm thế nào |
| Số phương án | Thường so hai đến bốn phương án | Một phương án, kèm kịch bản xấu và tốt |
| Nguồn số liệu chi phí | Suất đầu tư tham khảo, kinh nghiệm, hỏi miệng | Báo giá có chữ ký, dự toán theo khối lượng |
| Sai lệch chấp nhận | Khoảng cộng trừ hai mươi đến ba mươi phần trăm | Khoảng cộng trừ mười phần trăm trở xuống |
| Địa điểm | Có thể còn vài lựa chọn | Một khu đất cụ thể, rõ pháp lý |
| Thời gian lập cho dự án nhỏ | Vài ngày đến hai tuần | Vài tuần đến hai tháng |
| Đầu ra | Quyết định đi tiếp hay dừng | Quyết định đầu tư, hồ sơ xin vốn, căn cứ thiết kế |
Điểm đáng nhớ nhất là dòng nguồn số liệu. Nếu toàn bộ chi phí trong báo cáo của bạn đều là "ước khoảng", văn bản đó mới ở mức tiền khả thi, dù bìa ghi tên gì.
Tiền khả thi: bước sàng lọc rẻ nhất
Giá trị của báo cáo tiền khả thi nằm ở chỗ nó rẻ. Anh Tâm có ba hướng: sấy lạnh xoài để bán cho cửa hàng đặc sản, sấy nhiệt chuối cho mối buôn sỉ, hoặc chỉ làm kho lạnh cho thuê theo mùa. Thay vì xin báo giá chi tiết cả ba, anh dành một tuần để ước từng hướng theo bốn con số: vốn đầu tư sơ bộ, sản lượng một năm, giá bán bình quân, chi phí vận hành bình quân trên mỗi ký thành phẩm.
Ví dụ với số giả định: hướng sấy lạnh xoài cần vốn khoảng 3,2 tỷ đồng, lãi gộp ước 25 nghìn đồng mỗi ký, bán được 40 tấn một năm, tức khoảng một tỷ lãi gộp trước chi phí cố định. Hướng sấy nhiệt chuối cần 1,4 tỷ, lãi gộp 9 nghìn mỗi ký, 60 tấn một năm, khoảng 540 triệu. Hướng kho lạnh cho thuê cần 2,1 tỷ nhưng chỉ có khách ba tháng một năm. Chỉ với bảng thô ấy, hướng thứ ba đã lộ điểm yếu, và anh chỉ cần đào sâu hai hướng đầu.
Báo cáo tiền khả thi của dự án nhỏ không cần dài. Mười đến mười lăm trang là vừa: mô tả ý tưởng, các phương án, bảng so sánh bốn con số, rủi ro lớn nhất của từng phương án, và một kết luận rõ ràng "nghiên cứu tiếp phương án nào, cần kiểm những gì". Văn bản kết thúc mà không chọn được phương án nào là văn bản chưa làm xong việc.
Khả thi: phải trả lời được bằng giấy tờ
Chi phí đầu tư có báo giá. Mỗi hạng mục lớn có ít nhất hai báo giá, hoặc một dự toán theo khối lượng do người có chuyên môn lập. Khoản nào chưa có báo giá thì ghi rõ là ước tính và cộng dự phòng riêng.
Địa điểm có tên và giấy tờ. Khu đất cụ thể, diện tích, mục đích sử dụng đất, hình thức nắm giữ (sở hữu, thuê), thời hạn. Báo cáo khả thi trên một khu đất "đang tìm" là chưa đủ điều kiện.
Công suất khớp với máy móc đã chọn. Không viết "sản lượng 60 tấn" rồi để bạn đọc tự tin là máy làm được. Phải có thông số máy, số ca, số ngày chạy, và phép nhân dẫn ra con số ấy.
Tiến độ có mốc. Từ lúc có quyết định đến lúc sản phẩm đầu tiên ra lò mất bao nhiêu tháng, việc nào nối tiếp việc nào, mốc nào phải chi tiền.
Hiệu quả tính trên dòng tiền. Thời gian hoàn vốn, giá trị hiện tại ròng, tỷ suất hoàn vốn nội bộ, và ít nhất một kịch bản xấu: sản lượng thấp hơn, giá bán giảm, khai trương trễ.
Pháp lý và môi trường đã hỏi. Đã xác định cần giấy phép gì, nghĩa vụ môi trường nào, mất bao lâu. Câu "sẽ làm thủ tục theo quy định" không phải câu trả lời.
Dự án nhỏ thường cần loại nào
Không có công thức chung, nhưng các tình huống sau gặp nhiều nhất ở cơ sở nhỏ. Đối chiếu với trường hợp của bạn:
- Mở cửa hàng, quán ăn, dịch vụ trên mặt bằng thuê: phương án kinh doanh là đủ. Làm báo cáo khả thi ở đây phần lớn là thừa giấy.
- Mua một máy lớn cho xưởng đang chạy: phương án đầu tư thiết bị gọn, tập trung công suất tăng thêm và đơn hàng có thật, không cần làm tiền khả thi.
- Xây mới xưởng, homestay, trang trại trên đất riêng: nên có báo cáo khả thi gọn. Nếu còn phân vân giữa nhiều hướng thì làm tiền khả thi trước một tuần.
- Dự án có xây dựng công trình và cần cấp phép: hỏi cơ quan quản lý xây dựng ở địa phương xem hồ sơ yêu cầu báo cáo kinh tế – kỹ thuật hay báo cáo nghiên cứu khả thi, vì tên gọi gắn với quy mô và loại công trình.
- Dự án cần chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc góp vốn của nhiều người: nên làm đủ tiền khả thi để thống nhất hướng, rồi khả thi để chốt.
- Hợp tác xã xin hỗ trợ theo chương trình: làm theo mẫu của chương trình đó; mẫu thường đã định sẵn tên gọi và các mục.
Khi không chắc, cứ hỏi người sẽ đọc văn bản: họ cần ra quyết định gì từ nó. Câu trả lời ấy quyết định độ dày tốt hơn mọi định nghĩa.
Khi văn bản pháp luật yêu cầu một tên gọi cụ thể
Tên "báo cáo nghiên cứu tiền khả thi" và "báo cáo nghiên cứu khả thi" xuất hiện trong pháp luật về đầu tư và xây dựng: Luật Đầu tư 2020, pháp luật về xây dựng, và pháp luật về đầu tư công cho dự án dùng vốn nhà nước. Ở đó, mỗi loại có nội dung bắt buộc riêng, có cơ quan thẩm định và có ngưỡng quy mô quyết định dự án nào phải làm loại nào.
Với dự án tư nhân nhỏ, phần lớn nghĩa vụ ấy không áp dụng đầy đủ, nhưng có hai chỗ bạn hay chạm tới. Một là khi xây dựng công trình cần giấy phép, hồ sơ thiết kế đi kèm có thể yêu cầu báo cáo kinh tế – kỹ thuật thay cho báo cáo khả thi đầy đủ. Hai là khi dự án thuộc diện phải xin chấp thuận chủ trương đầu tư, hồ sơ có phần đề xuất dự án với nội dung định sẵn.
Vì các ngưỡng và mẫu biểu được hướng dẫn bằng nghị định, thông tư và thay đổi theo thời gian, cách làm an toàn là đến bộ phận một cửa hoặc cơ quan quản lý xây dựng, đầu tư ở địa phương, mô tả dự án trong ba câu và hỏi thẳng: "Dự án này phải nộp văn bản gì, theo mẫu nào." Ghi lại tên văn bản hướng dẫn họ dẫn chiếu và đưa vào phụ lục báo cáo của bạn.
Đi từ tiền khả thi lên khả thi mà không viết lại
Nếu làm tiền khả thi trước, hãy dựng nó theo khung sẽ dùng lại được. Cách làm sau giúp phần lớn trang viết được giữ nguyên khi nâng cấp:
- Giữ nguyên mục lục của báo cáo khả thi ngay từ bản tiền khả thi, chỉ để trống hoặc viết một đoạn ngắn ở các mục chưa cần sâu như kỹ thuật chi tiết, tổ chức thực hiện.
- Đặt mọi con số vào một bảng tính có cột "nguồn": ước lượng, hỏi miệng, báo giá, hợp đồng. Lên bản khả thi, việc của bạn là đổi dần cột này từ "ước lượng" sang "báo giá".
- Khi đã chọn phương án, chuyển các phương án bị loại xuống phụ lục kèm lý do loại. Người đọc bản khả thi sẽ hỏi "sao không làm cách kia", và phụ lục trả lời thay bạn.
- Thay từng khoản chi phí ước bằng báo giá thật, rồi cập nhật dự phòng: khoản nào đã có báo giá thì dự phòng thấp hơn, khoản còn ước tính thì giữ dự phòng cao.
- Bổ sung phần địa điểm, pháp lý, môi trường và tiến độ, vốn là các mục bản tiền khả thi chỉ cần nêu hướng.
- Tính lại hiệu quả và các kịch bản. Nếu kết quả xấu đi rõ so với bản tiền khả thi, ghi thẳng vì sao, đừng điều chỉnh giả định doanh thu cho khớp con số cũ.
Bước cuối là chỗ hay bị làm sai nhất. Báo cáo khả thi tồn tại để phát hiện điều bản sơ bộ bỏ sót; nếu nó chỉ xác nhận lại bản cũ bằng mọi giá thì công sức bỏ ra mất giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo tiền khả thi có bắt buộc với dự án của hộ kinh doanh không?
Phần lớn không. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ tự bỏ vốn thường không chịu nghĩa vụ lập báo cáo tiền khả thi; đó là công cụ tự sàng lọc. Chỉ khi quy định chuyên ngành hoặc người góp vốn yêu cầu thì mới phải làm theo mẫu.
Phương án kinh doanh có thay được báo cáo khả thi không?
Thay được khi khoản đầu tư ban đầu nhỏ so với quy mô hoạt động và không có xây dựng lớn. Khi phần đầu tư chiếm phần lớn câu chuyện, như xây xưởng hay mua đất, phương án kinh doanh thường thiếu phần kỹ thuật, địa điểm, tiến độ mà người đọc cần.
Báo cáo khả thi của dự án nhỏ nên dài bao nhiêu trang?
Khoảng hai mươi lăm đến bốn mươi trang thân bài là vừa với dự án vài tỷ đồng, chưa kể phụ lục báo giá và bản vẽ. Dài hơn thường là do chép lý thuyết thị trường chung chung, không phải vì có thêm thông tin.
Báo cáo kinh tế kỹ thuật là gì và khi nào dùng?
Đó là dạng rút gọn của báo cáo nghiên cứu khả thi, dùng cho công trình xây dựng quy mô nhỏ theo pháp luật về xây dựng. Ngưỡng áp dụng do văn bản hướng dẫn quy định và có thể thay đổi, nên bạn hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước khi lập.
Làm tiền khả thi rồi thấy không hiệu quả thì nên làm gì?
Ghi lại lý do và dừng, hoặc đổi phương án rồi chạy lại bảng bốn con số. Một báo cáo tiền khả thi giúp bạn dừng đúng lúc là báo cáo có giá trị nhất, vì nó tiết kiệm phần tiền lớn hơn nhiều so với công sức đã bỏ ra.