Phương án dịch vụ máy gặt đập liên hợp xoay quanh một con số: mỗi năm máy gặt được bao nhiêu hecta. Giá dịch vụ mỗi hecta thì ai trong vùng cũng biết, chi phí dầu và thợ cũng dễ tính. Cái khó là máy chỉ có việc trong vài tuần cao điểm mỗi vụ, phần còn lại của năm nằm trong nhà. Phương án nào nhân công suất máy với ba trăm sáu mươi lăm ngày là phương án chưa từng theo máy ra đồng.
Bài dựng phương án cho anh Toàn, ba năm làm thợ lái máy gặt thuê, nay muốn mua một máy riêng làm dịch vụ cho bà con trong xã và đi gặt thêm một chuyến ở vùng khác khi lúa ở nhà chưa chín. Mọi con số là giả định, bạn thay bằng giá dịch vụ, mức tiêu hao dầu và lịch mùa vụ ở nơi mình.
Doanh thu bằng số hecta nhân giá, cái khó nằm ở số ngày máy chạy
Công thức doanh thu rất đơn giản: Doanh thu năm = tổng số hecta gặt được × giá dịch vụ mỗi hecta. Tổng số hecta lại bằng số ngày máy làm được nhân số hecta mỗi ngày. Hai con số này phải lấy từ thực tế, không lấy từ tờ quảng cáo của máy.
Số hecta mỗi ngày phụ thuộc ruộng to hay nhỏ, lúa đứng hay đổ, ruộng khô hay lầy, quãng đường di chuyển giữa các thửa. Thợ lái có kinh nghiệm biết rằng ngày đẹp có thể gặt nhiều, nhưng ngày mưa, ruộng lún, lúa đổ rạp thì chỉ được một nửa. Anh Toàn lấy bình quân giả định 4 hecta mỗi ngày theo sổ ghi của chính anh trong ba năm lái thuê.
Số ngày làm được mỗi vụ là chỗ dễ viết sai nhất. Lúa trong một vùng chín gần như cùng lúc, cao điểm chỉ kéo dài vài tuần. Trước và sau đó, máy có việc lác đác. Trong mùa còn những ngày mưa không gặt được, ngày máy hỏng phải chờ phụ tùng. Phương án nên ghi số ngày theo lịch mùa vụ thực tế của vùng, trừ đi ngày mưa và ngày sửa máy.
Bằng chứng tốt nhất cho con số này là sổ ghi chép những vụ trước, kể cả khi bạn làm thợ lái thuê: ngày nào gặt ở đâu, bao nhiêu hecta, thu bao nhiêu. Một trang sổ chụp đính kèm phụ lục có sức nặng hơn mọi lời giải thích.
Lịch mùa vụ và số hecta dự kiến trong năm
Bảng giả định cho anh Toàn, chia theo đợt gặt trong năm. Số ngày đã trừ ngày mưa và ngày sửa máy:
| Đợt | Nơi làm | Số ngày làm thực | Hecta mỗi ngày | Tổng hecta |
|---|---|---|---|---|
| Vụ thứ nhất | Trong xã và xã lân cận | 25 | 4 | 100 |
| Đi gặt xa | Vùng lúa chín sớm hơn ở nơi khác | 20 | 4 | 80 |
| Vụ thứ hai | Trong xã và xã lân cận | 25 | 4 | 100 |
| Cả năm | 70 | 280 |
Bảy mươi ngày làm việc trong năm là con số nghe ít nhưng sát thực tế với một máy gặt dịch vụ. Gần ba trăm ngày còn lại máy không tạo ra tiền nhưng vẫn mất giá theo thời gian, vẫn cần chỗ để, vẫn cần bảo dưỡng.
Đợt đi gặt xa mang lại thêm khoảng một phần ba doanh thu nhưng cũng nhiều chi phí và rủi ro hơn: thuê xe chở máy, ăn ở của thợ, ruộng lạ, chủ ruộng lạ. Phương án nên tính kịch bản không đi được chuyến này, tổng hecta còn 200.
Nếu vùng của bạn có ba vụ lúa hoặc lịch xuống giống so le giữa các xã, bảng sẽ có thêm đợt. Ngược lại, nơi chỉ có một vụ chính thì bảng ngắn hơn và câu hỏi về mùa chết của máy càng phải trả lời kỹ. Đừng chép lịch mùa vụ của vùng khác vào phương án của mình.
Chi phí biến đổi cho mỗi hecta gặt
Chi phí biến đổi tăng theo số hecta: càng gặt nhiều càng tốn dầu, tốn công thợ, mòn dây xích. Bảng giả định, đơn vị nghìn đồng mỗi hecta:
| Khoản | Cách tính | Giả định |
|---|---|---|
| Dầu | 18 lít × 20.000 đồng | 360 |
| Công thợ lái và thợ phụ | trả theo hecta | 400 |
| Hao mòn dây curoa, xích, dao cắt, nhớt | chia theo hecta | 200 |
| Vận chuyển máy, chi phí đi gặt xa phân bổ | bình quân cả năm | 150 |
| Hoa hồng người giới thiệu ruộng, chi khác | 50 | |
| Tổng chi phí biến đổi | 1.160 |
Với giá dịch vụ giả định 2 triệu đồng mỗi hecta, mỗi hecta gặt xong còn lại khoảng 840 nghìn đồng để gánh khấu hao, bảo dưỡng lớn và các chi phí cố định khác. Con số 840 nghìn này là "lãi góp" của mỗi hecta, nó quyết định điểm hoà vốn ở mục sau.
Dòng hao mòn là dòng hay bị bỏ. Máy gặt chạy trên ruộng lầy, rơm ướt, dây xích và dao cắt mòn nhanh. Người làm nghề nhớ rõ mỗi vụ thay bao nhiêu tiền phụ tùng, hãy ghi đúng con số đó.
Chi phí cố định và số hecta hoà vốn
Chi phí cố định là những khoản phải trả dù máy chạy hay nằm. Với máy giả định giá 650 triệu đồng, dùng khoảng bảy năm, khấu hao mỗi năm khoảng 93 triệu. Cộng bảo dưỡng lớn đầu mùa 30 triệu, bảo hiểm và giấy tờ 10 triệu, chỗ để máy 6 triệu, tổng chi phí cố định khoảng 139 triệu đồng một năm. Nếu có khoản vay, tiền lãi vay cũng nằm ở nhóm này.
Điểm hoà vốn tính theo hecta: Số hecta hoà vốn = Chi phí cố định năm ÷ (Giá dịch vụ mỗi hecta − Chi phí biến đổi mỗi hecta). Ở số giả định: 139 triệu chia cho 840 nghìn, ra khoảng 165 hecta mỗi năm. Dưới mức đó máy làm bao nhiêu lỗ bấy nhiêu.
Đặt cạnh con số dự kiến: 280 hecta trong kịch bản có đi gặt xa, lãi khoảng 96 triệu một năm; 200 hecta nếu không đi được, lãi khoảng 29 triệu. Biên an toàn của kịch bản thứ hai rất mỏng, chỉ hơn điểm hoà vốn khoảng 35 hecta, tương đương chín ngày gặt. Một vụ mưa kéo dài hay một lần hỏng máy giữa mùa là đủ xoá phần đó.
Ghi rõ điều này, người đọc sẽ thấy anh Toàn biết chuyến đi gặt xa không phải phần thêm cho vui mà là phần sống còn, và từ đó phần rủi ro sẽ nói rõ anh chuẩn bị gì để chuyến đó chắc chắn hơn: liên hệ trước với chủ ruộng, đi cùng nhóm máy quen, đặt xe chở máy từ sớm.
Mua máy mới hay máy đã qua sử dụng: so trên cùng một bảng
Nhiều chủ máy mới bắt đầu bằng máy cũ để giảm vốn. Cả hai lựa chọn đều hợp lý, miễn phương án tính đúng chi phí của từng cách. Bảng so giả định, cùng 280 hecta mỗi năm, đơn vị triệu đồng:
| Khoản | Máy mới | Máy đã qua sử dụng |
|---|---|---|
| Giá mua giả định | 650 | 380 |
| Thời gian dùng dự kiến | 7 năm | 4 năm |
| Khấu hao mỗi năm | 93 | 95 |
| Bảo dưỡng lớn, sửa chữa mỗi năm | 30 | 60 |
| Số ngày nằm sửa giữa mùa nhiều hơn máy mới | 0 | 4 |
| Lãi góp mất thêm do nằm sửa | 0 | khoảng 13 |
| Lãi năm sau mọi chi phí | khoảng 96 | khoảng 51 |
Máy cũ cần ít vốn hơn, nhưng khấu hao mỗi năm gần như ngang máy mới vì dùng được ít năm hơn, còn sửa chữa và ngày nằm chờ thì nhiều hơn. Kết quả là lãi năm thấp hơn hẳn. Điều này không có nghĩa máy cũ luôn kém: nếu máy cũ được chọn kỹ, giờ chạy thấp, thợ chủ tự sửa được, các dòng sửa chữa sẽ thấp hơn bảng.
Điều quan trọng là phương án ghi rõ năm sản xuất, số giờ đã chạy, tình trạng các bộ phận chính và ai đã kiểm máy trước khi mua. Một dòng "máy đã chạy khoảng 2.500 giờ, thợ sửa quen đã kiểm hộp số và bộ đập, thay mới xích trước khi giao" làm phần máy cũ đáng tin hơn nhiều.
Mùa chết của máy: làm gì trong những tháng không có lúa
Một máy gặt nằm gần ba trăm ngày một năm. Phương án đáng tin hơn khi cho thấy chủ máy đã nghĩ đến những tháng đó, dù chỉ để giảm chi phí chứ chưa chắc tạo thêm thu:
- Bảo dưỡng tổng thể ngay sau mỗi vụ, thay phụ tùng mòn, để máy sẵn sàng khi vào mùa. Máy hỏng ngày đầu cao điểm là mất những ngày đắt nhất.
- Kết hợp dịch vụ khác như làm đất, vận chuyển lúa, sấy lúa nếu có vốn và kỹ năng; ghi rõ đây là kế hoạch tương lai hay đã có.
- Đi gặt các vùng có lịch thời vụ khác, mở rộng số ngày làm, kèm chi phí và rủi ro đi xa.
- Hợp tác với các chủ máy khác chia vùng, chia ngày, tránh tranh giá trong cùng một xã.
- Thợ lái làm việc khác trong mùa chết; nếu trả lương tháng thì chi phí cố định tăng, phải tính lại.
- Nơi để máy có mái che, tránh mưa nắng làm hỏng dây điện, cao su, ống thuỷ lực.
Nếu chủ máy dự tính làm thêm dịch vụ khác, nên tách thành phần riêng với số liệu riêng. Gộp tất cả vào một bảng làm người đọc khó thấy dịch vụ gặt tự thân có đứng được không.
Rủi ro khi làm dịch vụ máy gặt
Mưa bão giữa mùa. Lúa đổ, ruộng lầy, máy gặt chậm, hao dầu, dễ sa lầy. Ghi kinh nghiệm xử lý và việc tính sẵn số ngày mưa trong lịch.
Hỏng máy giữa cao điểm. Mỗi ngày nằm chờ là mất khoảng 8 triệu đồng doanh thu theo số giả định, và khách không chờ, họ gọi máy khác, có khi mất luôn cả vụ sau. Ghi nơi mua phụ tùng, thợ sửa quen, phụ tùng dự phòng mang theo.
Nhiều máy trong vùng, giá dịch vụ giảm. Khi số máy tăng nhanh, chủ máy cạnh tranh giá và số ngày mỗi máy giảm. Đếm số máy đang làm trong xã và các xã lân cận, ghi vào phần thị trường.
Đi xa, thu tiền chậm hoặc mất tiền. Chủ ruộng lạ có thể khất tiền. Ghi cách thu tiền ngay sau khi gặt hoặc qua người giới thiệu tin cậy.
Tai nạn lao động và giao thông. Máy lớn chạy trên bờ ruộng, đường làng, chở bằng xe tải. Ghi việc mua bảo hiểm, đào tạo thợ, quy tắc an toàn khi vận chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Một máy gặt đập liên hợp gặt được bao nhiêu hecta một năm?
Tuỳ số ngày lúa chín trong vùng, có đi gặt xa hay không, ruộng to hay nhỏ. Nên tính từ sổ ghi thực tế các vụ trước, nhân số ngày làm thực với số hecta trung bình mỗi ngày, đã trừ ngày mưa và ngày sửa máy.
Điểm hoà vốn của máy gặt tính theo gì?
Tính theo số hecta: chia tổng chi phí cố định một năm cho phần chênh giữa giá dịch vụ và chi phí biến đổi mỗi hecta. Kết quả cho biết máy phải gặt tối thiểu bao nhiêu hecta để không lỗ.
Mua máy cũ hay máy mới thì phương án viết khác gì?
Máy cũ giá thấp hơn nhưng nên tính khấu hao ngắn hơn và chi phí sửa chữa cao hơn, kèm rủi ro hỏng giữa mùa. Ghi rõ năm sản xuất, số giờ đã chạy và tình trạng máy khi mua.
Có cần tính chi phí đi gặt xa riêng không?
Nên tính riêng, vì chuyến đi xa có thêm thuê xe chở máy, ăn ở của thợ, hoa hồng người giới thiệu ruộng. Tách riêng giúp thấy chuyến đó có thực sự đáng đi hay chỉ làm bận thêm.
Làm sao chứng minh có khách hàng khi mới mua máy?
Dùng sổ ghi các vụ đã gặt khi làm thợ lái thuê, danh sách hộ đã hẹn, thoả thuận với tổ hợp tác hoặc hợp tác xã trong vùng. Ghi rõ phần diện tích đã có hẹn và phần còn phải tìm.
Có nên ghi lương của chủ máy vào chi phí không?
Nên. Nếu chủ máy cũng là thợ lái chính, hãy tính công của mình như thuê thợ. Như vậy mới biết máy tạo thêm lợi nhuận hay chủ máy chỉ đang tự trả công cho chính mình.