Phương án kinh doanh cửa hàng điện thoại phải tách ba mảng: bán máy, bán phụ kiện và sửa chữa, vì mảng chiếm phần lớn doanh thu là máy lại có lãi gộp mỏng và mất giá theo từng tháng, còn phụ kiện và sửa chữa doanh thu nhỏ mà mang về phần lớn lãi. Một phương án chỉ ghi "doanh thu 500 triệu mỗi tháng, lãi gộp 10%" sẽ không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: vốn nằm ở đâu, và hàng tồn mất bao nhiêu giá trị nếu bán chậm.
Ví dụ giả định: anh Phúc mở cửa hàng mặt tiền bốn mét gần một trường cao đẳng, bán máy mới, máy cũ thu mua lại, phụ kiện và nhận sửa chữa. Bài đi theo thứ tự người đọc phương án đặt câu hỏi, dùng số giả định để minh hoạ. Không có tên hãng, tên mẫu máy hay giá thật; bạn thay bằng số của cửa hàng mình.
Khung mục mẫu cho phương án cửa hàng điện thoại
Phương án cửa hàng điện thoại nên đi thẳng vào hàng hoá và vốn, phần giới thiệu chỉ cần vài dòng. Thứ tự gợi ý, kèm câu mẫu:
- Người điều hành: "Anh Lê Hoàng Phúc, năm năm bán hàng và ba năm làm kỹ thuật sửa chữa tại một cửa hàng điện thoại cùng tỉnh." Nêu rõ ai biết sửa, ai lo nhập hàng.
- Cửa hàng và vị trí: mặt tiền, khoảng cách tới trường, khu trọ, chợ; số cửa hàng cùng ngành trong bán kính một cây số.
- Ba mảng kinh doanh: máy mới, máy cũ, phụ kiện và sửa chữa, mỗi mảng một đoạn ngắn nêu khách là ai.
- Doanh thu và lãi gộp theo mảng: bảng tách mảng, tỉ trọng lãi.
- Tồn kho và vốn xoay: tồn kho từng mảng, vòng quay, chỉ tiêu số ngày tồn tối đa, chính sách xả hàng.
- Chi phí cố định và hoà vốn: tính trên lãi gộp, có kịch bản cơ cấu thay đổi.
- Rủi ro: máy mất giá, hàng không rõ nguồn gốc, đổi trả, thợ nghỉ, mất trộm, đối thủ giảm giá.
- Phụ lục: hợp đồng thuê, bảng giá nhập tham khảo, mẫu giấy thu mua máy cũ, quy trình kiểm tra máy.
Mục phụ lục có mẫu giấy thu mua máy cũ thường gây ấn tượng tốt hơn mọi trang mô tả, vì nó là bằng chứng quy trình có thật. Nếu bạn đã chạy cửa hàng, thêm số liệu bán hàng sáu tháng gần nhất từ phần mềm bán hàng; số thật bao giờ cũng thắng số ước tính.
Khách hàng quanh cửa hàng quyết định cơ cấu ba mảng
Cửa hàng của anh Phúc gần một trường cao đẳng và nhiều dãy trọ. Khách sinh viên ít khi mua máy mới giá cao, nhưng mua máy cũ, thay pin, thay màn hình, mua cáp sạc và tai nghe thường xuyên. Vì thế, phương án của anh nên đặt nặng mảng máy cũ và sửa chữa, không chạy đua bán máy mới với các chuỗi lớn.
Phần thị trường nên viết bằng quan sát cụ thể thay vì số liệu ngành chung. Ví dụ: "Trong bán kính một cây số có ba cửa hàng điện thoại, hai cửa hàng chủ yếu bán máy mới, một cửa hàng chỉ sửa chữa và thường hẹn khách lấy máy sau hai ngày. Cửa hàng định vị là nơi sửa lấy ngay trong ngày cho lỗi thông dụng, bán máy cũ đã kiểm tra kèm bảo hành."
Câu định vị như vậy kéo theo các con số ở phần sau: cần thợ có tay nghề làm nhanh, cần tồn sẵn linh kiện thông dụng, cần quỹ tiền mặt để thu mua máy cũ. Phương án mạch lạc là phương án mà phần thị trường giải thích được vì sao các bảng tài chính có hình dạng như thế. Ngược lại, nếu phần thị trường nói khách là sinh viên mà bảng tồn kho lại toàn máy mới đắt tiền, người đọc sẽ thấy hai phần đang nói hai chuyện.
Cũng nên nói về mùa vụ: khách sinh viên vắng hẳn trong kỳ nghỉ hè và dịp Tết, doanh thu các tháng đó thấp hơn. Bảng doanh thu mười hai tháng nên phản ánh điều này thay vì chia đều.
Doanh thu và lãi gộp tách theo ba mảng, số giả định
Đây là bảng nên đặt ngay đầu phần tài chính. Nó cho người đọc thấy ngay cửa hàng sống bằng gì. Đơn vị triệu đồng mỗi tháng:
| Mảng | Doanh thu | Tỉ lệ lãi gộp (giả định) | Lãi gộp | Tỉ trọng lãi |
|---|---|---|---|---|
| Máy mới | 300 | 5% | 15 | 29% |
| Máy cũ thu mua, bán lại | 80 | 12% | 9,6 | 18% |
| Phụ kiện: ốp, cáp, sạc, tai nghe, kính cường lực | 40 | 40% | 16 | 31% |
| Sửa chữa, thay pin, thay màn hình | 25 | 45% | 11,25 | 22% |
| Cộng | 445 | khoảng 11,6% | 51,85 | 100% |
Máy mới chiếm khoảng hai phần ba doanh thu nhưng chưa tới một phần ba lãi gộp. Phụ kiện và sửa chữa chỉ khoảng 15% doanh thu nhưng mang về hơn một nửa lãi. Viết điều này ra thành một câu trong phương án: "Cửa hàng dùng mảng bán máy để kéo khách, lợi nhuận chủ yếu đến từ phụ kiện bán kèm và dịch vụ sửa chữa." Câu này cũng giải thích vì sao kế hoạch đào tạo thợ sửa và bố trí quầy phụ kiện cạnh quầy thanh toán lại quan trọng.
Hàng mất giá theo tháng: phần phương án điện thoại nào cũng phải có
Máy là hàng mất giá nhanh. Khi có mẫu mới ra mắt hoặc hãng giảm giá, máy tồn trên kệ mất giá ngay. Một chiếc máy nằm ba tháng có thể chỉ bán được thấp hơn giá nhập. Đây là khác biệt lớn nhất giữa cửa hàng điện thoại và tạp hoá.
Ước tính mức mất giá. Giả định máy mới mất khoảng 2% giá trị mỗi tháng nằm kho, máy cũ khoảng 3%. Với tồn kho máy mới 250 triệu và máy cũ 90 triệu, mỗi tháng hàng nằm kho thêm là mất khoảng 7,7 triệu giá trị, tương đương hơn một nửa lãi gộp tháng của mảng máy mới.
Chỉ tiêu số ngày tồn kho. Phương án nên đặt một chỉ tiêu cụ thể: máy mới không nằm kho quá ba mươi ngày, máy cũ không quá bốn mươi lăm ngày. Quá hạn thì giảm giá bán để thu vốn. Câu này cho thấy người lập biết cắt lỗ sớm.
Nhập theo đơn, nhập ít mẫu. Cửa hàng nhỏ không nên trữ đủ mọi màu, mọi dung lượng. Nên ghi chiến lược nhập: giữ một đến hai máy trưng bày cho mỗi mẫu bán chạy, mẫu còn lại đặt theo yêu cầu khách, giao trong vài ngày.
Đừng tính lãi máy mới bằng giá niêm yết. Giá bán thực tế sau khuyến mãi, tặng kèm ốp, kính thường thấp hơn giá niêm yết. Lãi gộp phải tính theo giá bán thực sau khi trừ quà tặng.
Vốn xoay và cơ cấu tồn kho, số giả định
Phần lớn vốn cửa hàng điện thoại nằm ở hàng tồn. Bảng sau cho thấy tiền nằm ở đâu và quay nhanh hay chậm. Đơn vị triệu đồng:
| Khoản | Số tiền | Vòng quay/tháng (giả định) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Máy mới tồn kho | 250 | 1,15 | giá vốn bán ra khoảng 285 mỗi tháng |
| Máy cũ tồn kho | 90 | 0,8 | quay chậm hơn, mất giá nhanh hơn |
| Phụ kiện tồn kho | 40 | 0,6 | nhiều mã nhỏ, dễ tồn đọng |
| Linh kiện sửa chữa | 15 | 0,9 | pin, màn hình, cụm sạc thông dụng |
| Tiền mặt thu mua máy cũ | 30 | khách bán máy cần trả ngay | |
| Cộng vốn lưu động | 425 |
Phụ kiện có lãi cao nhưng vòng quay chậm vì nhiều mã, nhiều mẫu. Nếu nhập ốp cho mọi đời máy, kho phụ kiện phình nhanh. Phương án nên đặt hạn mức: kho phụ kiện không vượt một tỉ lệ nhất định so với doanh thu tháng, kiểm kê hằng tháng, mã nào không bán trong ba tháng thì xả.
Vốn đầu tư cố định của cửa hàng thì nhỏ hơn nhiều: tủ kính, quầy, bàn sửa chữa, máy hàn, máy tách kính, camera, cải tạo mặt bằng, giả định khoảng 120 triệu. Chênh lệch giữa vốn cố định và vốn lưu động này là đặc điểm người thẩm định cần thấy: vay để mở cửa hàng điện thoại thực chất là vay để giữ hàng.
Máy cũ thu mua: lãi tốt nhưng rủi ro nguồn gốc
Mảng thu mua máy cũ rồi bán lại có lãi gộp cao hơn máy mới, nhưng kèm hai rủi ro mà phương án nên nói thẳng. Thứ nhất là máy không rõ nguồn gốc. Cửa hàng mua phải máy do người khác chiếm đoạt có thể bị thu giữ máy và mất tiền, chưa kể ảnh hưởng uy tín. Thứ hai là máy có lỗi ẩn, bán ra rồi khách mang lại đổi trả, chi phí bảo hành do cửa hàng chịu.
Biện pháp viết vào phương án nên ở dạng quy trình: "Cửa hàng chỉ thu mua máy khi người bán xuất trình giấy tờ tuỳ thân, ký giấy bán máy ghi rõ số nhận dạng máy, đã thoát tài khoản và xoá dữ liệu; máy được kiểm tra hai mươi hạng mục trước khi định giá; mọi máy cũ bán ra có bảo hành cửa hàng ba mươi ngày."
Trong bảng chi phí, thêm dòng chi phí bảo hành máy cũ, giả định khoảng 2% doanh thu mảng này. Dòng này nhỏ nhưng cho thấy bạn hiểu đổi trả là chuyện chắc chắn xảy ra. Đừng ghi bảo hành bằng không chỉ vì chưa có số liệu.
Lập phần chi phí cố định và hoà vốn theo sáu bước
Cửa hàng điện thoại có chi phí biến đổi khác nhau theo mảng, nên hoà vốn nên tính trên lãi gộp chứ không trên doanh thu:
- Liệt kê chi phí cố định tháng, giả định: thuê 20 triệu, lương hai nhân viên bán hàng và một thợ sửa 27 triệu, lương chủ cửa hàng 15 triệu, điện nước mạng 4 triệu, khấu hao khoảng 2,5 triệu, phí khác 3 triệu, cộng khoảng 71,5 triệu.
- Lấy lãi gộp tháng ở mức ổn định: 51,85 triệu theo bảng ba mảng.
- So hai con số: lãi gộp đang thấp hơn chi phí cố định khoảng 20 triệu. Ở mức doanh thu này, cửa hàng lỗ.
- Tìm doanh thu hoà vốn: với tỉ lệ lãi gộp bình quân khoảng 11,6%, cần khoảng 614 triệu doanh thu mỗi tháng, hoặc thay đổi cơ cấu để tăng phần phụ kiện và sửa chữa.
- Viết lại kế hoạch: nếu sửa chữa tăng lên 45 triệu và phụ kiện lên 60 triệu mỗi tháng, lãi gộp thêm khoảng 17 triệu, gần chạm hoà vốn ngay ở mức doanh thu máy hiện tại.
- Ghi rõ kết luận trong phương án, kèm thời gian dự kiến đạt cơ cấu mới và chỉ tiêu theo dõi hằng tháng.
Ví dụ này cố ý cho ra kết quả lỗ ở lần tính đầu. Đó là chuyện bình thường khi tự lập phương án: bảng số cho bạn thấy mô hình chưa chạy trước khi bỏ tiền. Một phương án trung thực sửa cơ cấu cho đến khi khả thi, hoặc chấp nhận không mở, có giá trị hơn một phương án ép số cho đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải tách doanh thu bán máy và phụ kiện trong phương án?
Vì hai mảng có tỉ lệ lãi gộp rất khác nhau. Máy chiếm phần lớn doanh thu nhưng lãi mỏng, phụ kiện và sửa chữa doanh thu nhỏ mà lãi cao. Gộp chung sẽ che mất nguồn lợi nhuận thật và làm tính hoà vốn sai.
Tính mức mất giá của điện thoại tồn kho thế nào?
Bạn có thể theo dõi giá thu mua lại của các mẫu cùng đời qua vài tháng để ước tính mức giảm mỗi tháng, rồi áp một tỉ lệ giả định cho tồn kho bình quân. Ghi rõ đây là ước tính và đặt chỉ tiêu số ngày tồn tối đa.
Thu mua điện thoại cũ cần lưu ý gì để tránh rủi ro?
Nên yêu cầu người bán xuất trình giấy tờ tuỳ thân, ký giấy bán ghi số nhận dạng máy, thoát tài khoản và xoá dữ liệu trước khi nhận. Kiểm tra máy theo danh sách hạng mục cố định trước khi định giá và lưu hồ sơ mua bán.
Cửa hàng điện thoại nhỏ cần bao nhiêu vốn?
Tuỳ quy mô tồn kho bạn chọn. Phần lớn vốn nằm ở hàng tồn, vốn cố định cho tủ quầy và đồ nghề nhỏ hơn nhiều. Hãy lập bảng tồn kho theo từng mảng với vòng quay giả định để ra số vốn cần, thay vì ước một con số chung.
Có nên đưa mảng sửa chữa vào phương án nếu chủ cửa hàng không biết sửa?
Có thể, nhưng phương án cần nêu rõ người thợ là ai, kinh nghiệm bao lâu, trả công theo cách nào và cửa hàng xử lý ra sao nếu thợ nghỉ. Mảng sửa chữa phụ thuộc mạnh vào tay nghề một người nên đây là rủi ro cần viết ra.