Nguồn trả nợ là phần tiền còn lại mỗi kỳ sau khi đã trả mọi chi phí kinh doanh, thuế và chi tiêu gia đình; phương án vay vốn phải cho thấy phần này lớn hơn số tiền gốc và lãi phải trả, kèm một khoảng dư đủ chịu được tháng xấu. Lợi nhuận trên giấy không phải là nguồn trả nợ nếu nó đang nằm trong hàng tồn hoặc trong công nợ khách chưa trả.
Bài này hướng dẫn tính nguồn trả nợ từ bảng thu chi, giải thích hệ số khả năng trả nợ bằng ví dụ dễ hiểu, phân biệt nguồn thứ hai nào được ghi nhận và nguồn nào chỉ làm phương án thêm yếu, rồi đưa đoạn viết mẫu. Ví dụ là quán cơm văn phòng của anh Quang; mọi con số đều là giả định.
Lợi nhuận, tiền mặt và tiền trả nợ là ba con số khác nhau
Anh Quang bán cơm trưa cho dân văn phòng và giao theo suất cho hai công ty gần đó. Sổ sách cuối tháng cho thấy lợi nhuận 22 triệu đồng. Thế nhưng hai công ty thanh toán cuối tháng sau, nên tiền của tháng này chưa về; trong két chỉ có 14 triệu. Nếu anh viết phương án với nguồn trả nợ 22 triệu mỗi tháng, phương án sai ngay từ gốc.
Khi lập phần nguồn trả nợ, hãy đi theo ba lớp. Lớp một là lợi nhuận kinh doanh: doanh thu trừ chi phí. Lớp hai là tiền thực thu: lợi nhuận cộng lại khấu hao (vì khấu hao không phải chi bằng tiền), trừ phần tiền bị giữ trong hàng tồn và công nợ tăng thêm. Lớp ba là tiền dành trả nợ: tiền thực thu trừ chi tiêu gia đình và các khoản trả nợ khác đang có.
Với hộ kinh doanh, lớp ba quan trọng nhất vì tiền nhà và tiền quán đi chung một túi. Một phương án ghi lợi nhuận đẹp nhưng không nói gia đình tiêu bao nhiêu sẽ bị người đọc tự trừ theo mức họ ước, thường cao hơn thực tế của bạn. Tự ghi ra con số thật, có giải thích, bao giờ cũng lợi hơn.
Bảng tính nguồn trả nợ theo ba lớp
Số liệu tháng bình quân của quán cơm anh Quang sau khi vay 150 triệu đồng để mở rộng bếp và mua xe giao hàng. Số giả định, đơn vị triệu đồng:
| Dòng | Số tiền | Cách lấy số |
|---|---|---|
| Doanh thu | 120 | Sổ bán hàng 6 tháng và hợp đồng suất ăn |
| Chi phí nguyên liệu, gas, điện nước | 64 | Khoảng 53 phần trăm doanh thu |
| Lương 4 phụ bếp và giao hàng | 28 | Bảng lương |
| Thuê mặt bằng, thuế, phí | 9 | Hợp đồng thuê, mức thuế khoán |
| Lợi nhuận kinh doanh (lớp một) | 19 | |
| Cộng khấu hao bếp, xe | 2,5 | Tài sản 150 triệu, dùng 5 năm |
| Trừ tiền giữ trong công nợ tăng thêm | 0 | Ổn định, công nợ không tăng |
| Tiền thực thu (lớp hai) | 21,5 | |
| Chi tiêu gia đình 4 người | 9 | Ghi thật |
| Trả góp xe máy đang có | 1,5 | Còn 10 tháng |
| Tiền dành trả nợ (lớp ba) | 11 | |
| Gốc và lãi kỳ cao nhất của khoản vay mới | 5,6 | 150 triệu, 36 tháng, lãi giả định |
Lưu ý dòng công nợ: tháng đầu có hợp đồng suất ăn mới, công nợ tăng một lần bằng khoảng một tháng doanh thu của hợp đồng đó, và chính tháng ấy tiền dành trả nợ sẽ hụt. Anh Quang nên ghi rõ điều này và cho thấy khoản dự phòng trong vốn lưu động đã tính để bù.
Hệ số khả năng trả nợ: một phép chia đơn giản
Người đọc hồ sơ thường quy mọi thứ về một tỷ lệ: hệ số khả năng trả nợ = tiền dành trả nợ mỗi kỳ ÷ tổng gốc và lãi phải trả mỗi kỳ. Với anh Quang, 11 ÷ 5,6 ≈ 1,96. Nghĩa là mỗi đồng phải trả, anh có gần hai đồng để trả.
Hệ số bằng 1 nghĩa là trả vừa khít, không có chỗ cho bất cứ tháng nào kém. Dưới 1 nghĩa là phương án đang tự nói nó không trả được. Mức bao nhiêu được coi là đủ an toàn thì mỗi nơi cho vay có cách nhìn riêng và còn tuỳ ngành; một quán ăn doanh thu dao động theo mùa cần khoảng dư rộng hơn một tiệm cắt tóc có khách quen đều đặn. Bạn nên tính ra con số của mình và tự hỏi: nếu doanh thu giảm một phần năm, hệ số còn bao nhiêu.
Thử với anh Quang: doanh thu giảm 20 phần trăm, tức 24 triệu. Chi phí nguyên liệu giảm theo, khoảng 12,7 triệu; lương và mặt bằng giữ nguyên. Lợi nhuận kinh doanh giảm khoảng 11,3 triệu, còn 7,7; tiền dành trả nợ còn khoảng −0,3 triệu, tức là âm. Phép thử cho thấy quán của anh rất nhạy với doanh thu vì chi phí cố định lớn. Phương án tốt sẽ ghi thẳng điều này và nói anh làm gì nếu xảy ra: cắt một phụ bếp bán thời gian, tạm ngưng giao xa.
Nguồn trả nợ thứ hai: được tính và không được tính
Thường được ghi nhận: lương của vợ hoặc chồng có hợp đồng lao động hoặc sao kê nhận lương đều; tiền cho thuê nhà, đất có hợp đồng và lịch sử nhận tiền; thu nhập từ một cơ sở kinh doanh khác đã chạy ổn định với sổ sách riêng. Đây là những khoản có chứng cứ và lặp lại.
Bị hỏi kỹ hoặc chỉ tính một phần: tiền con cái gửi về hằng tháng, thu nhập làm thêm không có giấy tờ, lợi nhuận từ vụ mùa của bố mẹ. Bạn vẫn nên ghi nếu có thật, kèm bằng chứng nhận tiền, nhưng đừng để phương án dựa chủ yếu vào chúng.
Không nên dùng làm nguồn trả nợ: tiền dự kiến bán đất, tiền hụi sắp hốt, khoản người khác hứa cho mượn, lợi nhuận kỳ vọng từ một dự án chưa bắt đầu. Ghi những khoản này vào nguồn trả nợ làm người đọc thấy phương án chính không tự đứng được.
Tài sản bảo đảm không phải nguồn trả nợ. Đây là điểm nhiều người nhầm. Tài sản bảo đảm là chỗ dựa khi mọi nguồn khác đều hỏng; phương án nói "nếu không trả được thì bán nhà" là phương án đã thất bại. Nguồn trả nợ phải đến từ dòng tiền kinh doanh và thu nhập đều đặn.
Cơ sở mới mở, chưa có số liệu cũ: lấy nguồn trả nợ từ đâu
Mọi điều ở trên dễ làm khi quán đã chạy vài năm. Khó hơn là trường hợp người mới ra làm, chưa có tháng nào để làm gốc. Lúc này nguồn trả nợ phải đứng trên ba chân: số liệu tham chiếu, thu nhập hiện có của gia đình, và thời gian đệm.
Số liệu tham chiếu là những gì bạn quan sát được từ cơ sở tương tự: đếm khách giờ cao điểm ở hai, ba quán cùng loại trong vài ngày, hỏi giá nhập nguyên liệu từ hai nhà cung cấp, ghi giá bán phổ biến quanh khu vực. Ghi rõ cách thu thập trong phương án, ví dụ "đếm khách từ 11 giờ đến 13 giờ trong năm ngày làm việc". Con số tự đếm có phương pháp được tin hơn một tỷ lệ chép từ đâu đó.
Thu nhập hiện có của gia đình, như lương của người không trực tiếp làm quán, nên gánh phần lớn số trả nợ trong sáu tháng đầu. Thời gian đệm là khoảng thời gian đầu chỉ trả lãi hoặc trả ít, nếu nơi cho vay chấp nhận, để quán có thời gian lên doanh thu. Một phương án cho cơ sở mới mà ngay tháng đầu đã tính trả đủ gốc lẫn lãi từ lợi nhuận quán là phương án quá lạc quan; người đọc sẽ nhận ra điều đó trước bạn. Thành thật ghi "sáu tháng đầu nguồn trả nợ chủ yếu từ lương của vợ" khiến cả phương án đáng tin hơn.
Đoạn viết mẫu cho phần nguồn trả nợ
Phần chữ trong mục nguồn trả nợ nên ngắn, dẫn đúng số trong bảng và trả lời trước câu hỏi về tháng xấu. Mẫu dưới đây bạn thay tên, thay số:
Nguồn trả nợ chính là tiền thu từ hoạt động bán cơm suất của hộ kinh doanh Lê Văn Quang. Theo bảng tính kèm theo, sau khi trừ chi phí kinh doanh, chi tiêu gia đình và khoản trả góp hiện có, hộ còn khoảng 11 triệu đồng mỗi tháng để trả khoản vay mới, trong khi số gốc và lãi kỳ cao nhất dự kiến 5,6 triệu đồng. Nguồn trả nợ thứ hai là lương của vợ chủ hộ, nhân viên kế toán có hợp đồng lao động, khoảng 8 triệu đồng mỗi tháng sau khi trừ bảo hiểm. Trường hợp doanh thu giảm 20 phần trăm trong hai tháng liên tiếp, hộ sẽ cắt một lao động bán thời gian và tạm ngưng giao hàng ngoài bán kính ba cây số, giảm chi phí cố định khoảng 6 triệu đồng mỗi tháng, đồng thời dùng lương của vợ để bù phần thiếu (số giả định).
Đoạn mẫu không hứa hẹn, không dùng chữ "chắc chắn", không dựa vào tài sản. Nó nêu nguồn chính, nguồn phụ, và một hành động cụ thể khi có chuyện. Đó là ba thứ người đọc tìm trong mục này.
Danh sách tự kiểm phần nguồn trả nợ
Trước khi nộp, đọc lại mục nguồn trả nợ với danh sách sau. Thiếu dòng nào thì bổ sung:
- Có tách lợi nhuận kinh doanh, tiền thực thu và tiền dành trả nợ thành ba con số riêng.
- Đã trừ chi tiêu gia đình bằng con số thật, có thể giải thích được.
- Đã trừ mọi khoản nợ đang trả ở nơi khác, kể cả trả góp điện thoại, xe, thẻ tín dụng.
- Tính theo kỳ trả cao nhất, không phải kỳ trung bình hay kỳ cuối khi gốc đã giảm.
- Có phép thử doanh thu giảm và câu trả lời bằng hành động cụ thể.
- Nguồn thứ hai có chứng từ: hợp đồng lao động, sao kê, hợp đồng thuê.
- Không ghi tài sản bảo đảm, tiền bán tài sản hay tiền hứa mượn vào nguồn trả nợ.
- Tháng có biến động lớn (khai trương, hợp đồng mới, mùa thấp điểm) được ghi chú riêng.
Nếu làm xong danh sách mà hệ số khả năng trả nợ quá sát, có ba đòn bẩy để điều chỉnh: giảm số tiền vay, kéo dài kỳ hạn, hoặc tăng vốn tự có. Chọn cách nào là quyết định của bạn; phương án chỉ cần cho thấy bạn đã nhìn ra vấn đề trước người đọc.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tính lãi suất chính xác khi lập phần nguồn trả nợ không?
Bạn dùng mức lãi suất nơi cho vay báo ở thời điểm lập, ghi rõ là tạm tính. Nên thử thêm một mức cao hơn vài điểm phần trăm để xem hệ số khả năng trả nợ còn bao nhiêu, vì khoản vay dài hạn thường có lãi suất điều chỉnh theo kỳ.
Tiền dành trả nợ tính theo tháng hay theo năm?
Tính theo đúng kỳ trả nợ bạn đề xuất. Trả hằng tháng thì tính tháng, và phải xem cả tháng thấp nhất. Trả theo quý hoặc theo vụ thì cộng dòng tiền của cả kỳ đó. Tính theo năm rồi chia mười hai dễ che mất những tháng hụt tiền.
Thu nhập của con cái đi làm xa có được ghi vào không?
Có thể ghi nếu có bằng chứng chuyển tiền đều đặn, nhưng thường chỉ được xem là nguồn hỗ trợ, không phải nguồn chính. Nếu người con đứng cùng vay hoặc cam kết hỗ trợ bằng văn bản, mức độ được ghi nhận sẽ khác; hỏi nơi cho vay để biết cách họ xử lý.
Đang có khoản vay khác thì có làm phương án yếu đi không?
Khoản vay đang có làm giảm tiền dành trả nợ, nhưng nếu bạn trả đúng hạn từ trước tới nay thì đó lại là bằng chứng về thói quen trả nợ. Điều làm phương án yếu là giấu khoản vay đó; khi bị phát hiện qua kiểm tra lịch sử tín dụng, người đọc sẽ nghi ngờ cả những con số khác.
Hệ số khả năng trả nợ dưới mức an toàn thì phải làm sao?
Xem lại ba đòn bẩy: vay ít hơn, kéo dài kỳ hạn để giảm số trả mỗi kỳ, hoặc góp thêm vốn tự có. Đôi khi kết quả đúng là dự án chưa nên làm vào lúc này. Phát hiện điều đó trên giấy rẻ hơn nhiều so với phát hiện sau khi đã vay.
Có nên đưa khấu hao vào nguồn trả nợ không?
Có, vì khấu hao là chi phí trên sổ nhưng không phải chi bằng tiền hằng tháng. Cộng lại khấu hao vào lợi nhuận cho ra tiền thực thu sát hơn. Tuy vậy nên nhớ máy móc rồi sẽ phải sửa hoặc thay, nên đừng coi toàn bộ khoản này là tiền dư để tiêu.