Phương án nuôi tôm thẻ chân trắng phải tính theo từng vụ và từng ao, với ba con số gốc: mật độ thả, tỷ lệ sống và cỡ tôm khi thu. Sản lượng, chi phí thức ăn và lãi lỗ đều suy ra từ ba con số đó. Phương án nào lấy tỷ lệ sống của vụ tốt nhất từng có rồi nhân hai vụ mỗi năm là phương án đã bỏ qua đặc điểm lớn nhất của nghề tôm: vụ được và vụ mất chênh nhau rất xa.
Bài dựng phương án cho trại của anh Khánh gồm hai ao nuôi ao đất, mỗi ao 4.000 mét vuông, một ao lắng và một ao xử lý nước thải. Mọi con số về mật độ, giá giống, giá cám, giá bán là giả định để minh hoạ cách tính, không phải khuyến cáo kỹ thuật. Trọng tâm là cách trình bày để người đọc thấy trại chịu được vụ xấu đến mức nào.
Vì sao phương án nuôi tôm phải tính theo vụ và theo ao
Tiền của nghề tôm đi theo nhịp rất riêng: chi dồn dập trong khoảng ba tháng, thu một lần khi thu hoạch, và có thể không thu được gì nếu gặp dịch bệnh. Vì vậy bảng tài chính chia theo tháng như cửa hàng không phản ánh đúng. Đơn vị tính hợp lý là một vụ của một ao; cả năm là tổng của các vụ thực tế làm được.
Số vụ mỗi năm cũng không nên viết cao. Ở nhiều vùng, có những tháng thời tiết bất lợi, mưa nhiều làm độ mặn tụt, nắng nóng kéo dài làm nhiệt độ nước dao động, người nuôi kinh nghiệm thường né hoặc thả thưa hơn. Cộng thời gian cải tạo, phơi đáy, gây màu nước giữa hai vụ, ao đất thường làm được khoảng hai vụ một năm. Ghi ba vụ là cần một lời giải thích rất thuyết phục.
Tính theo ao còn có lợi ở chỗ khác: hai ao không nhất thiết thả cùng ngày. Thả lệch nhau vài tuần giúp chia nhỏ rủi ro, giảm áp lực tiền mặt và công chăm sóc. Phương án của anh Khánh ghi rõ ao một thả trước, ao hai thả sau khoảng một tháng, nên đỉnh chi tiền không trùng nhau.
Cuối cùng, phần mô tả trại nên kèm sơ đồ chữ đơn giản: vị trí ao nuôi, ao lắng, ao xử lý thải, cống lấy nước, cống xả, nguồn điện. Người đọc không cần bản vẽ kỹ thuật, nhưng cần thấy nước vào và nước ra không đi chung một đường, vì đó là điều kiện tối thiểu để trại không tự nhiễm bệnh từ chính nước thải của mình.
Hạ tầng ao và giấy tờ nên mô tả
Luật Thuỷ sản 2017 và quy định của địa phương đặt ra yêu cầu về vùng nuôi, đăng ký hoặc xác nhận nuôi trồng, xử lý nước thải và chất thải. Trong phương án, không cần chép văn bản, nhưng nên trả lời đủ các ý sau:
- Đất và quyền sử dụng: ao nằm trên đất gì, của ai, có nằm trong vùng quy hoạch nuôi trồng thuỷ sản không, thuê thì hợp đồng còn bao lâu.
- Nguồn nước: lấy từ kênh nào, độ mặn dao động theo mùa ra sao, xung quanh có trại khác xả nước vào cùng kênh không.
- Ao lắng và ao xử lý: diện tích, tỷ lệ so với ao nuôi, cách xử lý bùn đáy sau vụ.
- Điện: điện lưới ba pha hay một pha, có máy phát dự phòng không; quạt nước mất điện vài giờ vào ban đêm có thể làm tôm nổi đầu hàng loạt.
- Thiết bị: số quạt, máy bơm, máy cho ăn nếu có, bộ đo môi trường nước.
- Con người: ai trực ao ban đêm, ai theo dõi môi trường nước, đã nuôi được bao nhiêu vụ, kết quả từng vụ.
- Giấy tờ: xác nhận nuôi trồng nếu địa phương yêu cầu, hoá đơn mua giống có kiểm dịch, sổ ghi chép vụ nuôi.
Dòng "kết quả từng vụ" là dòng đáng tiền nhất. Một bảng nhỏ ghi các vụ đã nuôi, mật độ, tỷ lệ sống, cỡ thu, lãi hay lỗ, kể cả vụ mất, nói nhiều hơn mọi lời tự giới thiệu. Người đọc tin người nuôi dám ghi vụ mất hơn người chỉ khoe vụ trúng.
Công thức sản lượng và giá thành một ký tôm
Sản lượng một ao được tính theo chuỗi: số con thả = diện tích × mật độ; số con thu = số con thả × tỷ lệ sống; sản lượng (kg) = số con thu ÷ cỡ tôm (con/kg). Ví dụ giả định cho một ao 4.000 mét vuông, mật độ 80 con mỗi mét vuông: thả 320.000 con. Tỷ lệ sống 70 phần trăm, thu 224.000 con. Thu ở cỡ 50 con một ký, sản lượng 4.480 kg.
Thức ăn tính theo hệ số chuyển hoá thức ăn, tức số ký cám cho một ký tôm thu được. Với hệ số giả định 1,3, ao cần khoảng 5.824 kg cám. Hệ số này phụ thuộc lớn vào tay nghề cho ăn và sức khoẻ tôm; vụ xấu, tôm yếu, ăn kém, hệ số có thể lên 1,5 hay cao hơn. Phương án nên ghi hệ số của các vụ trước nếu có.
Giá thành một ký tôm bằng tổng chi phí vụ chia cho sản lượng. Với tổng chi phí giả định 347 triệu đồng ở bảng dưới, giá thành khoảng 77.500 đồng một ký. Đặt con số này cạnh giá bán cỡ 50 con trong vùng ở các vụ gần đây, người đọc thấy ngay biên lãi.
Lưu ý cỡ tôm ảnh hưởng mạnh đến giá: tôm cỡ lớn được giá cao hơn mỗi ký nhưng cần nuôi lâu hơn, rủi ro dài hơn. Phương án nên ghi cỡ thu dự kiến và điều kiện để thu sớm, ví dụ khi phát hiện dấu hiệu bệnh hoặc thời tiết xấu sắp tới, thu ở cỡ nhỏ hơn chấp nhận giá thấp hơn để giữ vốn.
Chi phí một vụ cho một ao 4.000 mét vuông
Bảng giả định, đơn vị triệu đồng. Dòng "công" chia đôi chi phí nhân công của trại cho hai ao. Bạn thay bằng chi phí thực tế của trại mình.
| Khoản | Cách tính | Giả định |
|---|---|---|
| Tôm giống | 320.000 con × 120 đồng | 38,4 |
| Thức ăn | 5.824 kg × 30.000 đồng | 174,7 |
| Điện chạy quạt, máy bơm | theo số quạt và giờ chạy | 40,0 |
| Vôi, khoáng, chế phẩm vi sinh, thuốc | theo lịch quản lý nước | 45,0 |
| Cải tạo ao, phơi đáy, gây màu nước | trước khi thả | 15,0 |
| Nhân công | hai người, bốn tháng, chia đôi cho hai ao | 24,0 |
| Khấu hao quạt, bơm, máy phát | phân bổ theo vụ | 10,0 |
| Tổng chi phí vụ | 347,1 |
Thức ăn chiếm khoảng một nửa chi phí. Đó là lý do người nuôi giỏi theo dõi sàng ăn từng cữ: cho ăn thừa không chỉ tốn tiền mà còn làm bẩn đáy ao, kéo theo bệnh. Phương án nên có một câu nói rõ trại kiểm soát lượng ăn bằng cách nào.
Với giá bán giả định 110.000 đồng một ký, doanh thu ao khoảng 492,8 triệu, lãi vụ khoảng 145,7 triệu. Con số này chỉ đúng khi tỷ lệ sống đạt 70 phần trăm; phần tiếp theo cho thấy điều gì xảy ra khi không đạt.
Kịch bản vụ tốt, vụ xấu và mất vụ
Đây là bảng quan trọng nhất của phương án nuôi tôm. Cùng một ao, cùng mật độ thả, chỉ đổi tỷ lệ sống và hệ số thức ăn, số giả định:
| Kịch bản | Tỷ lệ sống | Sản lượng | Chi phí vụ | Doanh thu | Lãi hoặc lỗ |
|---|---|---|---|---|---|
| Vụ thuận | 70% | 4.480 kg | 347 triệu | 493 triệu | lãi khoảng 146 triệu |
| Vụ trung bình | 60% | 3.840 kg | 328 triệu | 422 triệu | lãi khoảng 94 triệu |
| Vụ xấu | 50% | 3.200 kg | 307 triệu | 352 triệu | lãi khoảng 45 triệu |
| Mất vụ ở ngày thứ 40 | thu vớt tôm nhỏ | khoảng 600 kg | 142 triệu | 39 triệu | lỗ khoảng 103 triệu |
Kịch bản trung bình và xấu tính cám theo sản lượng thực, hệ số tăng lên 1,35 và 1,4. Mất vụ tính tiền giống, cải tạo ao, cám, điện, thuốc và công đã chi đến ngày thứ bốn mươi, bán vớt được khoảng 600 kg tôm cỡ nhỏ giá thấp.
Từ bảng này, phần tổng hợp nên trả lời câu hỏi: một năm hai vụ, nếu một vụ mất và một vụ trung bình thì trại còn bao nhiêu? Ở số giả định, hai ao, một mất một trung bình mỗi ao, trại lỗ khoảng 18 triệu cả năm. Câu trả lời thẳng như vậy làm phương án đáng tin hơn mọi lời cam kết.
Rủi ro thời tiết, dịch bệnh, điện và cách viết biện pháp
Thời tiết. Mưa lớn kéo dài làm độ mặn và độ kiềm tụt, nắng nóng làm nhiệt độ nước dao động mạnh giữa ngày và đêm. Ghi lịch thả né các tháng bất lợi, cách bổ sung khoáng, vôi, và ngưỡng nào thì quyết định thu sớm.
Dịch bệnh. Nói rõ cách chọn giống có kiểm dịch, xử lý nước trước khi cấp vào ao, không dùng chung dụng cụ giữa các ao, theo dõi tôm hằng ngày. Kèm kế hoạch khi có dấu hiệu bệnh: báo cán bộ thú y thuỷ sản, không xả nước bệnh ra kênh chung.
Mất điện ban đêm. Quạt nước ngưng vài giờ khi tôm đã lớn có thể làm thiếu oxy. Ghi công suất máy phát dự phòng và ai trực đêm.
Giá bán theo cỡ. Giá biến động theo mùa và theo cỡ. Phương án không đoán giá, chỉ nêu giá giả định và cho thấy lãi thay đổi ra sao khi giá giảm mười phần trăm.
Nguồn nước chung. Khi các trại xung quanh cùng xả nước bệnh ra kênh, ao của bạn bị ảnh hưởng dù làm đúng mọi thứ. Ao lắng đủ lớn và lịch lấy nước có kiểm soát là biện pháp nên ghi.
Dòng tiền trong vụ: chi dồn ba tháng, thu một lần
Bảng lãi lỗ cho biết vụ có lãi hay không, nhưng không cho biết lúc nào trại cạn tiền. Với nghề tôm, tiền đi ra theo nhịp tăng dần vì tôm lớn ăn nhiều hơn. Vẽ dòng tiền một vụ theo các mốc sau, số giả định cho một ao:
- Trước khi thả, khoảng hai tuần: cải tạo ao, vôi, gây màu nước, tổng khoảng 25 triệu.
- Ngày thả: trả tiền giống khoảng 38 triệu. Đây là khoản phải có sẵn, cơ sở bán giống ít khi cho nợ.
- Tháng thứ nhất: tôm nhỏ, cám chưa nhiều, cộng điện và chế phẩm khoảng 35 triệu.
- Tháng thứ hai: cám tăng mạnh, khoảng 85 triệu tiền đi ra.
- Tháng thứ ba: đỉnh chi, khoảng 125 triệu, đúng lúc rủi ro bệnh cũng cao nhất.
- Thu hoạch: tiền bán tôm về trong vài ngày đến một tuần sau khi cân.
- Sau thu hoạch: trả nốt công nợ cám nếu đại lý cho gối đầu, giữ lại tiền cho vụ sau.
Nhiều trại mua cám gối đầu ở đại lý, trả khi bán tôm. Cách này giảm áp lực tiền mặt nhưng giá cám mua nợ thường cao hơn mua tiền ngay, và nếu mất vụ thì món nợ cám vẫn còn nguyên. Phương án nên ghi rõ phần cám mua nợ là bao nhiêu và trả bằng nguồn nào nếu vụ mất.
Câu hỏi thường gặp
Phương án nuôi tôm nên ghi tỷ lệ sống bao nhiêu?
Ghi theo kết quả trung bình các vụ trước của chính trại nếu có. Nếu chưa có, dùng một mức giả định thận trọng và kèm thêm kịch bản tỷ lệ sống thấp hơn, đừng lấy con số của vụ tốt nhất.
Một năm nên tính mấy vụ tôm trong phương án?
Với ao đất, phần lớn phương án thận trọng tính khoảng hai vụ một năm, có tính thời gian cải tạo ao và né những tháng thời tiết bất lợi. Tính nhiều hơn cần giải thích rõ điều kiện kỹ thuật cho phép.
Giá thành một ký tôm tính như thế nào?
Cộng toàn bộ chi phí một vụ gồm giống, thức ăn, điện, thuốc, cải tạo ao, nhân công, khấu hao, rồi chia cho sản lượng thu được. Con số này nên đặt cạnh giá bán để thấy biên lãi.
Có nên ghi vụ mất trong lịch sử nuôi vào phương án không?
Nên ghi, kèm nguyên nhân và cách đã thay đổi sau đó. Người đọc phương án nuôi tôm biết rằng ai nuôi lâu cũng từng mất vụ, giấu đi chỉ làm phần còn lại kém đáng tin.
Phương án nuôi tôm cần những giấy tờ gì kèm theo?
Thường gồm giấy tờ đất hoặc hợp đồng thuê ao, xác nhận nuôi trồng nếu địa phương yêu cầu, hoá đơn mua giống có kiểm dịch, sổ ghi chép các vụ trước, báo giá thiết bị và giấy đăng ký nếu đã thành lập hộ kinh doanh.