Phương án cho một cơ sở chế biến thực phẩm nhỏ phải chứng minh hai điều trước mọi thứ khác: cơ sở làm ra hàng an toàn, hợp lệ, và có người mua đều đặn mỗi ngày. Bảng tài chính đẹp đến đâu cũng không cứu được một phương án thiếu điều kiện vệ sinh hay chỉ ghi "đầu ra rộng lớn". Sau hai điều đó mới đến định mức nguyên liệu, giá thành và dòng tiền.
Bài lấy ví dụ một lò giò chả gia đình, kiểu cơ sở rất phổ biến, nhưng cách lập áp được cho làm bánh, làm nem, làm đậu phụ, làm bún tươi. Vợ chồng anh Phúc trong ví dụ đã làm giò chả cho mối quen tám năm, nay muốn chuyển sang mặt bằng riêng, mua máy xay giã và tủ cấp đông để tăng sản lượng. Mọi số liệu đều là giả định để minh hoạ.
Chế biến thực phẩm khác quán ăn ở đâu khi viết phương án
Quán ăn bán cho khách cuối, thu tiền ngay, mỗi ngày một ít. Cơ sở chế biến bán sỉ cho mối: sạp chợ, quán bún, quán bánh cuốn, bếp ăn tập thể. Vì thế phương án của cơ sở chế biến xoay quanh ba thứ mà phương án quán ăn ít khi cần: danh sách mối và sản lượng của từng mối, công nợ gối đầu, và nguyên liệu tươi phải mua mỗi sáng bằng tiền mặt.
Nguyên liệu chính chiếm tỷ trọng rất lớn trong giá thành. Với giò chả, thịt nạc thường chiếm trên bảy phần mười chi phí. Điều này có nghĩa là lợi nhuận phụ thuộc vào giá thịt nhiều hơn bất cứ yếu tố nào khác, và phương án phải có phần thử độ nhạy theo giá thịt, không thể chỉ dùng một mức giá.
Khác biệt thứ ba là yêu cầu về an toàn thực phẩm. Quán ăn cũng có yêu cầu, nhưng cơ sở sản xuất bán cho nhiều nơi, một lô hàng có vấn đề ảnh hưởng hàng trăm người. Người đọc phương án sẽ tìm ngay phần nói về nguồn thịt, nước, khu chế biến, phụ gia và giấy tờ. Nếu phần này yếu, họ thường không đọc tiếp phần tài chính.
Do đó thứ tự mục nên là: giới thiệu cơ sở và sản phẩm, điều kiện an toàn thực phẩm, mối hàng và sản lượng, định mức và giá thành, dòng tiền, rủi ro, kế hoạch vốn. Đặt phần an toàn thực phẩm lên trước phần tiền là cách nói với người đọc rằng cơ sở hiểu chỗ nào quan trọng nhất trong nghề này.
Điều kiện an toàn thực phẩm nên nêu trong phương án
Luật An toàn thực phẩm 2010 và các văn bản hướng dẫn đặt ra điều kiện cho cơ sở sản xuất. Tuỳ quy mô và loại hình, cơ sở có thể cần giấy chứng nhận đủ điều kiện hoặc chỉ cần bản cam kết; bạn hỏi cơ quan chuyên môn ở địa phương để biết mình thuộc trường hợp nào. Trong phương án, nêu rõ từng điểm sau và tình trạng hiện tại:
- Nguồn thịt: mua từ lò mổ hoặc đầu mối nào, có giấy kiểm dịch không, cách vận chuyển từ nơi mua về cơ sở.
- Mặt bằng: khu nguyên liệu sống, khu chế biến, khu luộc hấp, khu làm nguội và đóng gói tách nhau, đi một chiều, không quay ngược.
- Nước: nước máy hay nước giếng đã xử lý, có phiếu kiểm nghiệm nước không.
- Phụ gia: chỉ dùng phụ gia trong danh mục được phép, ghi rõ cơ sở không dùng hàn the hay chất tạo dai không rõ nguồn gốc.
- Người làm: khám sức khoẻ định kỳ, có xác nhận kiến thức an toàn thực phẩm, đồ bảo hộ khi làm.
- Bảo quản và giao hàng: tủ mát, tủ cấp đông, thùng giữ lạnh khi đi giao, thời gian từ lúc ra lò đến tay mối.
- Lưu mẫu và truy xuất: ghi sổ lô hàng theo ngày, mối nào nhận lô nào, để khi có phản ánh thì biết ngay.
Điểm nào chưa đạt, ghi thẳng là chưa đạt và kèm kế hoạch, chi phí, thời hạn hoàn thiện. Một câu như "Cơ sở giò chả Phúc Lành sẽ ngăn khu luộc và khu đóng gói bằng vách kính trong tháng đầu, chi phí giả định 12 triệu đồng, đã đưa vào bảng vốn" đáng tin hơn nhiều so với câu "cơ sở đảm bảo vệ sinh tuyệt đối".
Định mức nguyên liệu và giá thành một ký giò lụa
Định mức là xương sống của phương án chế biến. Bảng dưới tính cho 1 kg giò lụa thành phẩm, mọi đơn giá là giả định; bạn thay bằng định mức cân thực tế của cơ sở mình trong ít nhất hai tuần.
| Khoản | Lượng cho 1 kg thành phẩm | Đơn giá giả định | Thành tiền (đồng) |
|---|---|---|---|
| Thịt nạc tươi | 0,85 kg | 130.000 đ/kg | 110.500 |
| Nước mắm, gia vị | theo công thức | 6.000 | |
| Đá xay, bột năng | 0,12 kg | 1.500 | |
| Lá chuối, lạt, túi | 4.000 | ||
| Gas, điện xay giã, luộc | 3.500 | ||
| Công làm (2 người phụ, chia theo sản lượng) | 7.000 | ||
| Hao hụt, hàng mối trả lại | khoảng 2% | 2.600 | |
| Khấu hao máy, tủ, thuê mặt bằng phân bổ | 5.400 | ||
| Giá thành | 140.500 |
Với giá bán sỉ giả định 170.000 đồng một ký, lãi gộp khoảng 29.500 đồng một ký, tức chừng 17 phần trăm. Con số này cho thấy cơ sở chế biến sống nhờ sản lượng chứ không nhờ biên lãi. Nếu một ngày bán được 80 kg, lãi gộp khoảng 2,36 triệu; nếu chỉ còn 40 kg, phần khấu hao và mặt bằng chia trên mỗi ký tăng gấp đôi và biên lãi mỏng hẳn.
Dòng thịt nạc chiếm khoảng 79 phần trăm giá thành. Ghi rõ tỷ lệ này trong phương án, nó là lý do của phần độ nhạy ở cuối bài.
Sản lượng tính theo mối bỏ hàng, không theo công suất máy
Một máy xay giã có thể làm vài trăm ký mỗi ngày, nhưng cơ sở chỉ bán được số ký mà mối nhận. Vì vậy doanh thu trong phương án phải đi từ danh sách mối. Lập một bảng gồm tên mối viết tắt, loại mối (sạp chợ, quán bún, bếp ăn), số ký trung bình mỗi ngày, ngày nào nghỉ, hình thức thanh toán, thời gian đã lấy hàng. Mối lấy hàng trên một năm là bằng chứng mạnh nhất về đầu ra.
Ví dụ giả định của anh Phúc: 14 mối đang lấy đều, tổng khoảng 55 kg mỗi ngày; 4 mối mới đã nhận thử, dự kiến thêm 15 kg; kế hoạch tìm thêm 10 kg từ hai bếp ăn công nhân. Phương án nên tính kịch bản vừa ở mức 70 kg, chứ không cộng thẳng lên 80 kg, vì mối mới và bếp ăn chưa chắc.
Ngành giò chả có mùa rất rõ. Tháng chạp sản lượng có thể gấp ba bốn lần ngày thường, rằm tháng giêng và rằm tháng bảy cũng tăng; ngược lại sau Tết vài tuần lại thấp. Bảng doanh thu mười hai tháng phải phản ánh điều này, và mùa cao điểm kéo theo nhu cầu tiền mua thịt tăng vọt đúng lúc mối Tết hay xin nợ lâu hơn. Ghi rõ cơ sở chuẩn bị bao nhiêu tiền cho tháng chạp và lấy từ đâu.
Công nợ mối và tiền mua thịt mỗi sáng
Thịt mua mỗi sáng phải trả ngay hoặc trả trong ngày, còn mối thường thanh toán theo tuần hoặc nửa tháng. Khoảng chênh đó là vốn lưu động cơ sở phải có. Tính giả định với 70 kg mỗi ngày:
| Khoản | Cách tính | Kết quả giả định |
|---|---|---|
| Tiền nguyên liệu và chi phí tiền mặt mỗi ngày | 70 kg × khoảng 132.000 đ | khoảng 9 triệu |
| Số ngày mối nợ trung bình | một nửa mối trả theo tuần, một nửa trả nửa tháng | khoảng 11 ngày |
| Tiền nằm ở mối thường ngày | 70 kg × 170.000 đ × 11 ngày | khoảng 131 triệu |
| Tiền nằm ở mối tháng chạp | sản lượng gấp 3, nợ kéo dài thêm 5 ngày | khoảng 571 triệu |
| Tồn kho nguyên liệu, bao bì | 2 ngày nguyên liệu và một tháng bao bì | khoảng 20 triệu |
Dòng tháng chạp là dòng nhiều cơ sở quên. Tiền nằm ở mối tăng hơn bốn lần trong đúng một tháng. Phương án tốt sẽ nói rõ cơ sở xử lý thế nào: nhận đặt cọc với mối Tết, chỉ tăng sản lượng cho mối trả nhanh, hoặc chuẩn bị nguồn vốn ngắn hạn riêng cho mùa.
Một chi tiết nên có: danh sách mối từng nợ quá hạn và cách cơ sở xử lý. Người đọc hiểu nghề biết rằng mất tiền ở mối là rủi ro thật, cơ sở nào giấu điều đó đi thì phần còn lại cũng khó tin.
Bảng vốn khi chuyển lò giò chả sang mặt bằng riêng
Phần vốn của cơ sở chế biến nhỏ không lớn, nhưng hay thiếu các khoản cải tạo để đạt điều kiện vệ sinh. Bảng giả định cho lò của anh Phúc, đơn vị triệu đồng:
| Hạng mục | Giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Máy xay giã thịt | 65 | Ghi công suất mỗi mẻ và thời gian một mẻ |
| Tủ cấp đông và tủ mát | 48 | Đủ chứa hàng của hai ngày cao điểm |
| Nồi luộc, bếp công nghiệp, khuôn | 22 | Gồm cả hệ thống hút hơi |
| Cải tạo khu chế biến một chiều, ốp lát, vách ngăn | 60 | Khoản hay bị bỏ quên, gắn với điều kiện an toàn thực phẩm |
| Lọc nước, kiểm nghiệm nước, khám sức khoẻ, tập huấn | 10 | Ghi đủ, dù nhỏ |
| Thùng giữ lạnh, xe máy giao hàng | 35 | Nếu dùng xe sẵn có của gia đình thì ghi là vốn tự có |
| Vốn lưu động thường ngày | 150 | Lấy từ bảng công nợ mối và tồn kho |
| Dự phòng | 25 | Cho sửa máy, mất điện, mối chậm trả |
| Tổng | 415 | Chưa gồm khoản riêng cho tháng chạp |
Ghi riêng một dòng dưới bảng về vốn mùa Tết. Gộp nó vào vốn thường ngày làm phương án trông như cần nhiều vốn quanh năm; tách riêng thì người đọc hiểu đó là nhu cầu ngắn, có nguồn trả rõ ràng từ chính tiền hàng Tết.
Thử độ nhạy: giá thịt tăng mà giá bán cho mối chưa kịp tăng
Vì thịt chiếm gần bốn phần năm giá thành, chỉ cần giá thịt tăng nhẹ là lãi tụt mạnh. Bảng dưới giữ giá bán 170.000 đồng một ký và sản lượng 70 kg mỗi ngày, chỉ đổi giá thịt, số giả định:
| Giá thịt nạc | Giá thành 1 kg | Lãi gộp 1 kg | Lãi gộp tháng (26 ngày) |
|---|---|---|---|
| 120.000 đ (giảm khoảng 8%) | 132.000 | 38.000 | khoảng 69 triệu |
| 130.000 đ (mức gốc) | 140.500 | 29.500 | khoảng 54 triệu |
| 143.000 đ (tăng 10%) | 151.500 | 18.500 | khoảng 34 triệu |
| 156.000 đ (tăng 20%) | 162.600 | 7.400 | khoảng 13 triệu |
Giá thịt tăng hai mươi phần trăm, lãi gộp tháng chỉ còn khoảng một phần tư. Trong khi đó chi phí cố định, trả nợ nếu có, lương chủ cơ sở vẫn phải trả. Phần rủi ro của phương án nên nói rõ cơ sở sẽ làm gì: thoả thuận với mối điều chỉnh giá khi thịt tăng quá một ngưỡng, ký giá với một đầu mối thịt theo tháng, hoặc giảm sản lượng hàng có biên thấp.
Các rủi ro khác cũng nên có một dòng: dịch bệnh trên đàn lợn làm nguồn thịt khan, mất điện làm hỏng hàng trong tủ, mối lớn ngừng lấy, có người phản ánh chất lượng. Mỗi rủi ro một câu xử lý cụ thể là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở giò chả gia đình có cần giấy chứng nhận an toàn thực phẩm không?
Tuỳ quy mô và loại hình mà cơ sở cần giấy chứng nhận đủ điều kiện hoặc chỉ ký cam kết. Bạn nên hỏi cơ quan chuyên môn tại địa phương và ghi rõ tình trạng trong phương án, kể cả khi đang làm thủ tục.
Nên lấy giá thịt nào để tính giá thành trong phương án?
Lấy giá trung bình bạn thực mua trong vài tháng gần nhất, ghi rõ là giả định, rồi thêm bảng độ nhạy với giá tăng mười và hai mươi phần trăm. Một mức giá duy nhất khiến người đọc nghi lợi nhuận bị tô hồng.
Mối mới chưa lấy hàng có được tính vào doanh thu không?
Có thể tính trong kịch bản tốt, nhưng kịch bản vừa chỉ nên tính một phần. Ghi rõ mối nào đã lấy đều, mối nào mới thử, để người đọc tự đánh giá mức chắc chắn của doanh thu.
Làm sao chứng minh đầu ra cho cơ sở chế biến thực phẩm nhỏ?
Sổ ghi hàng giao cho từng mối, phiếu giao nhận có chữ ký, chuyển khoản thanh toán định kỳ của mối là bằng chứng tốt. Vài thư xác nhận của mối lớn về số lượng lấy hằng ngày cũng giúp phương án đáng tin hơn.
Có nên tính lương của chủ cơ sở vào giá thành không?
Nên tính, vì nếu không có chủ thì phải thuê người làm thay. Phương án không có lương chủ thường cho lợi nhuận cao giả, và khi chủ ốm hay bận, cơ sở không có tiền để thuê người.
Phương án cơ sở chế biến cần nêu những giấy tờ gì ở phụ lục?
Thường gồm giấy đăng ký kinh doanh, giấy tờ về an toàn thực phẩm hoặc kế hoạch làm, hợp đồng thuê mặt bằng, phiếu kiểm nghiệm nước, xác nhận sức khoẻ người làm, danh sách mối và vài phiếu giao hàng mẫu.