Lợi nhuận cho biết việc kinh doanh có đáng làm hay không; dòng tiền cho biết cơ sở có sống được tới lúc thấy lãi hay không. Hai con số đo hai thứ khác nhau, nên một phương án có thể báo lãi ngay từ tháng đầu trong khi két tiền âm hàng trăm triệu. Người đọc phương án, nhất là người cho vay, nhìn dòng tiền trước rồi mới nhìn lãi.
Phần dưới chỉ ra năm chỗ khiến hai con số tách nhau, dựng một ví dụ ba tháng bằng số giả định để thấy khoảng cách lớn tới đâu, rồi đưa cách trình bày hai bảng trong phương án sao cho người đọc không phải tự đoán bạn đang nói lãi hay nói tiền.
Lợi nhuận đo cái gì, dòng tiền đo cái gì
Lợi nhuận là doanh thu của kỳ trừ đi chi phí của kỳ, ghi theo lúc việc mua bán xảy ra chứ không theo lúc tiền đổi tay. Bạn giao một lô hàng ngày hai mươi tám, khách hẹn tháng sau trả, thì doanh thu vẫn nằm trong tháng này. Bạn mua một cái máy dùng năm năm, thì mỗi năm chỉ một phần năm giá máy được tính vào chi phí, dưới dạng khấu hao.
Dòng tiền thì thô hơn nhiều: tiền vào két hoặc vào tài khoản bao nhiêu, tiền ra bao nhiêu, chênh lệch là bao nhiêu. Nó không quan tâm khoản thu đó là doanh thu tháng nào, cũng không quan tâm khoản chi đó là chi phí hay là mua tài sản. Trả gốc vay không phải chi phí, nhưng tiền vẫn đi ra. Nhận tiền cọc của khách chưa phải doanh thu, nhưng tiền vẫn đi vào.
Vì vậy câu hỏi mà mỗi con số trả lời khác nhau. Lợi nhuận trả lời: nếu chạy đều, mô hình này có tạo ra giá trị không. Dòng tiền trả lời: tháng nào cần bao nhiêu tiền, có tháng nào âm quỹ không, và cần chuẩn bị bao nhiêu vốn để đi qua giai đoạn đầu. Một phương án chỉ có bảng lãi lỗ là phương án mới trả lời được nửa câu hỏi.
Năm chỗ khiến lãi và tiền tách nhau
Bán chịu. Hàng đã giao, doanh thu đã ghi, nhưng tiền nằm trong túi khách thêm ba mươi, bốn mươi lăm ngày. Cơ sở bán buôn, bán cho thợ, cho công trình gần như luôn vướng chỗ này. Càng tăng trưởng nhanh thì số tiền bị khách giữ càng lớn.
Mua hàng dự trữ. Muốn bán được thì kệ phải đầy. Tiền nhập lô hàng đầu tiên đi ra hết một lần, còn giá vốn chỉ được ghi dần theo lượng bán. Phần hàng nằm trên kệ là tiền đã chi mà chưa thành chi phí.
Mua tài sản và khấu hao. Máy móc, sửa mặt bằng, xe giao hàng trả tiền ngay từ đầu nhưng được chia ra nhiều năm trong bảng lãi lỗ. Tháng đầu bạn chi cả trăm triệu, bảng lãi lỗ chỉ ghi vài triệu khấu hao.
Trả nợ gốc. Tiền lãi vay là chi phí, còn tiền gốc thì không. Nhiều phương án báo lãi đẹp nhưng quên rằng mỗi tháng còn một khoản gốc phải trả bằng tiền thật, lấy từ chính phần lãi đó.
Thu trước, trả sau. Chiều ngược lại cũng có: khách đặt cọc, học viên đóng học phí trước, nhà cung cấp cho nợ ba mươi ngày. Những khoản này làm két dày lên trước khi có lãi, và dễ khiến người lập tưởng mình dư tiền. Tiền cọc của khách là tiền phải giao hàng để đổi, không phải tiền để tiêu.
Ví dụ ba tháng: cửa hàng vật tư lãi mà âm hơn trăm triệu
Anh Tâm mở cửa hàng vật tư điện nước, bán chủ yếu cho thợ. Mọi con số dưới đây là giả định: doanh thu ba tháng đầu lần lượt 200, 250 và 300 triệu; giá vốn bằng 80% doanh thu; chi phí hoạt động 25 triệu mỗi tháng, trong đó 3 triệu là khấu hao kệ và xe. Thợ trả ngay một nửa, nửa còn lại trả vào tháng sau. Nhà cung cấp đòi trả ngay, và tháng đầu phải nhập thêm 100 triệu hàng để kệ đủ mã. Đơn vị: triệu đồng.
| Khoản | Tháng 1 | Tháng 2 | Tháng 3 |
|---|---|---|---|
| Doanh thu | 200 | 250 | 300 |
| Lợi nhuận (doanh thu − giá vốn − chi phí) | 15 | 25 | 35 |
| Tiền thu từ khách | 100 | 225 | 275 |
| Tiền trả nhà cung cấp | 260 | 200 | 240 |
| Chi phí trả bằng tiền (không tính khấu hao) | 22 | 22 | 22 |
| Dòng tiền ròng trong tháng | −182 | +3 | +13 |
| Dòng tiền cộng dồn | −182 | −179 | −166 |
Sau ba tháng, bảng lãi lỗ báo lãi cộng dồn 75 triệu. Két thì âm 166 triệu. Không có gì sai trong cách tính; đơn giản là tiền đang nằm ở hai chỗ: 150 triệu khách còn nợ cuối tháng ba cùng 100 triệu hàng tồn trên kệ, trừ đi phần khấu hao không tốn tiền. Nếu anh Tâm chỉ chuẩn bị đủ tiền cho ba tháng chi phí hoạt động, tức khoảng 75 triệu, thì cửa hàng ngừng nhập hàng ngay trong tháng đầu dù mô hình có lãi.
Khấu hao và trả nợ gốc: hai dòng hay bị đặt nhầm chỗ
Khấu hao là cách chia giá một tài sản ra theo những năm dùng nó. Cửa hàng mua kệ và xe hết 108 triệu, dùng ba năm, thì mỗi tháng khấu hao 3 triệu. Khoản 3 triệu này làm lợi nhuận giảm đi, nhưng tháng đó không có đồng nào ra khỏi két, vì tiền đã chi hết từ ngày mua. Trong bảng dòng tiền, khoản 108 triệu xuất hiện một lần ở tháng mua; trong bảng lãi lỗ, nó xuất hiện ba mươi sáu lần, mỗi lần 3 triệu.
Trả nợ gốc thì ngược lại. Giả định anh Tâm vay và mỗi tháng phải trả 8 triệu tiền gốc. Bảng lãi lỗ không có dòng nào cho khoản này, vì trả gốc chỉ làm giảm nợ chứ không phải chi phí kinh doanh. Nhưng bảng dòng tiền phải có, và nó lấy tiền từ đúng phần lãi mà bảng kia đang báo.
Lỗi hay gặp nhất trong hồ sơ là cộng cả khấu hao lẫn gốc vay vào chi phí, khiến lãi bị hạ thấp oan, hoặc bỏ cả hai ra khỏi bảng tiền, khiến dòng tiền đẹp hơn thật. Cách kiểm nhanh: tìm dòng khấu hao, nó chỉ được có ở bảng lãi lỗ; tìm dòng trả gốc, nó chỉ được có ở bảng dòng tiền. Thấy một dòng nằm ở cả hai bảng là có chỗ đếm hai lần.
Trình bày hai bảng trong phương án để người đọc không nhầm
Phương án cho cơ sở nhỏ không cần báo cáo tài chính đủ chuẩn kế toán, nhưng cần hai bảng tách bạch và một đoạn nối chúng lại. Thứ tự sau dễ đọc nhất:
- Bảng kết quả kinh doanh dự kiến theo năm. Doanh thu, giá vốn, lãi gộp, chi phí hoạt động (ghi riêng dòng khấu hao), lãi vay, lợi nhuận trước thuế. Ba năm là đủ cho cơ sở nhỏ.
- Bảng dòng tiền theo tháng cho năm đầu. Năm đầu là năm tiền dễ hụt nhất, nên chia theo tháng; từ năm hai có thể chia theo quý.
- Một đoạn đối chiếu ngắn. Giải thích bằng lời vì sao năm đầu lãi mà tiền âm, tiền đang nằm ở đâu (khách nợ, hàng tồn, tài sản), và nguồn nào bù vào chỗ âm.
- Ghi rõ đâu là giả định. Thời hạn khách trả, số ngày hàng nằm kho, điều kiện thanh toán với nhà cung cấp. Đây là ba con số quyết định khoảng cách giữa lãi và tiền, nên phải nằm ở chỗ người đọc thấy.
Đoạn đối chiếu có thể viết như sau: "Năm đầu cửa hàng Tâm Phát dự kiến lãi 180 triệu, nhưng dòng tiền ba tháng đầu âm cao nhất 182 triệu do bán chịu cho thợ một nửa giá trị đơn trong ba mươi ngày và phải nhập 100 triệu hàng dự trữ. Phần âm này được bù bằng vốn góp của chủ hộ; từ tháng thứ tư dòng tiền dương do khoản phải thu ổn định." Ba câu như vậy giúp người thẩm định khỏi phải tự dò hai bảng.
Đổi khoảng cách giữa lãi và tiền thành số vốn cần chuẩn bị
Khoảng cách giữa lãi và tiền không phải chuyện lý thuyết; nó chính là phần vốn lưu động mà phương án phải xin hoặc phải tự có. Cách quy đổi nhanh cho cơ sở bán hàng: lấy số tiền khách nợ bình thường cộng với giá trị hàng tồn bình thường, trừ đi số tiền mình được nhà cung cấp cho nợ. Ở cửa hàng anh Tâm, khi đã chạy đều với doanh thu 300 triệu một tháng, khách nợ khoảng 150 triệu, hàng tồn khoảng 100 triệu, nhà cung cấp không cho nợ, nên khoảng 250 triệu tiền luôn nằm ngoài két.
Con số này lớn lên cùng doanh thu. Nếu năm thứ hai doanh thu lên 400 triệu một tháng mà điều kiện bán chịu giữ nguyên, khách nợ sẽ thành 200 triệu và hàng tồn có thể phải lên 130 triệu. Phần tăng thêm khoảng 80 triệu lại là tiền bị giữ, dù bảng lãi lỗ năm đó đẹp hơn năm đầu. Đây là lý do nhiều cơ sở bán buôn tăng trưởng nhanh lại rơi vào cảnh thiếu tiền đúng lúc đang ăn nên làm ra.
Trong phương án, nên viết riêng một câu cho điều này: doanh thu tăng bao nhiêu thì cần thêm bao nhiêu tiền quay vòng, lấy từ đâu. Người thẩm định sẽ đánh giá cao việc bạn biết trước rằng tăng trưởng cũng tốn tiền, thay vì chỉ thấy tăng trưởng là tin vui.
Những dấu hiệu cho thấy phương án đang lẫn lãi với tiền
Khi đọc lại phương án của chính mình, soát các dấu hiệu sau. Mỗi dấu hiệu là một chỗ người đọc có kinh nghiệm sẽ hỏi lại:
- Chỉ có bảng lãi lỗ, không có bảng tiền theo tháng, nhưng lại kết luận "đủ tiền trả nợ".
- Bảng dòng tiền tháng đầu đã dương, trong khi mô hình có bán chịu hoặc phải nhập hàng dự trữ.
- Tổng vốn cần chỉ gồm tiền mua máy và sửa mặt bằng, không có dòng nào cho hàng tồn, khách nợ, hay mấy tháng chi phí đầu.
- Khấu hao xuất hiện trong bảng dòng tiền như một khoản chi tiền mặt hằng tháng.
- Lợi nhuận hằng năm được dùng thẳng làm "nguồn trả nợ" mà không trừ đi phần tiền bị giữ trong hàng tồn và công nợ tăng thêm.
- Tiền đặt cọc của khách được tính là doanh thu ngay tháng nhận.
Sửa những chỗ này thường làm phương án trông kém hấp dẫn hơn một chút, nhưng đổi lại người đọc tin con số. Một phương án "đẹp trên giấy" bị phát hiện ở dòng tiền thì mọi con số khác cũng bị nghi theo.
Câu hỏi thường gặp
Có lãi mà vẫn thiếu tiền có phải là kinh doanh đang lỗ không?
Không hẳn. Lãi mà thiếu tiền thường là tiền đang bị giữ trong hàng tồn, khách nợ hoặc tài sản vừa mua. Mô hình vẫn có thể tốt, nhưng cơ sở cần đủ vốn để đi qua giai đoạn tiền bị giữ, nếu không sẽ phải ngừng nhập hàng dù đang có lãi.
Khấu hao có cần đưa vào bảng dòng tiền không?
Không. Khấu hao chỉ nằm trong bảng lãi lỗ. Trong bảng dòng tiền, tài sản được ghi một lần đúng tháng bạn trả tiền mua. Nếu đưa khấu hao vào cả bảng tiền thì khoản mua tài sản bị trừ hai lần và dòng tiền xấu hơn thật.
Tiền trả nợ gốc hằng tháng ghi ở đâu trong phương án?
Ghi ở bảng dòng tiền, trong khối hoạt động tài chính, cùng với tiền vay nhận về và tiền góp vốn. Bảng lãi lỗ chỉ có tiền lãi vay. Người đọc sẽ đối chiếu dòng trả gốc này với phần tiền dư sau chi phí để xem cơ sở có trả nổi không.
Phương án cho hộ kinh doanh nhỏ có bắt buộc làm bảng dòng tiền không?
Không có mẫu bắt buộc chung cho mọi trường hợp, nhưng gần như mọi người đọc phương án đều muốn thấy tiền đi qua từng tháng của năm đầu. Một bảng mười hai cột đơn giản là đủ, không cần đúng chuẩn kế toán, miễn các dòng rõ ràng và có ghi giả định.
Làm sao biết cần bao nhiêu vốn để bù phần dòng tiền âm?
Lấy con số âm sâu nhất trong dòng cộng dồn của bảng tiền theo tháng, rồi cộng thêm một khoản đệm, thường bằng một đến hai tháng chi phí cố định. Ở ví dụ cửa hàng vật tư, điểm âm sâu nhất là 182 triệu, nên vốn lưu động cần chuẩn bị phải trên mức đó.