Phương án của cơ sở nhỏ chỉ cần năm chỉ số tài chính: biên lãi gộp, biên lợi nhuận, tỷ suất lợi nhuận trên vốn, hệ số khả năng trả nợ (nếu có vay) và tỷ lệ vốn tự có. Năm con số này trả lời ba câu người đọc quan tâm: mô hình có lãi dày hay mỏng, đồng vốn bỏ vào sinh lời bao nhiêu, và tiền làm ra có đủ trả nợ không.
Bài dưới tính cả năm chỉ số cho một xưởng đậu phụ bằng số giả định, giải thích cách đọc từng chỉ số, chỉ ra chỗ người lập hay tính sai, và đưa một bảng tóm tắt đặt ở đầu phần tài chính. Những chỉ số dành cho báo cáo tài chính doanh nghiệp lớn, như các hệ số thanh khoản phức tạp, không cần đưa vào phương án nhỏ.
Vì sao chỉ cần năm chỉ số
Có hàng chục chỉ số tài chính trong sách, phần lớn được thiết kế để đọc báo cáo của doanh nghiệp đã chạy nhiều năm, có bảng cân đối kế toán đầy đủ. Phương án của hộ kinh doanh hay doanh nghiệp nhỏ mới mở chỉ có bảng dự kiến, nên nhiều chỉ số không có ý nghĩa hoặc chỉ là con số tự suy ra từ chính giả định của bạn.
Năm chỉ số được chọn ở đây vì mỗi cái trả lời một câu hỏi riêng mà người đọc thực sự hỏi. Biên lãi gộp: sản phẩm có lãi đủ dày để chịu chi phí cố định không. Biên lợi nhuận: sau mọi chi phí còn lại bao nhiêu. Tỷ suất trên vốn: đồng vốn bỏ vào có đáng không. Hệ số khả năng trả nợ: tiền làm ra có đủ trả nợ không. Tỷ lệ vốn tự có: chủ cơ sở chịu rủi ro tới đâu.
Đưa thêm chỉ số chỉ làm phương án dày lên. Người đọc bận thường lật thẳng tới mấy chỉ số này; thấy thêm mười chỉ số khác không có giải thích, họ có thể nghĩ người lập chép từ một mẫu có sẵn mà không hiểu.
Ngoài năm chỉ số này, điểm hoà vốn và thời gian hoàn vốn vẫn cần có, nhưng thường nằm ở phần tính toán riêng với bảng chi tiết. Ở đây chỉ bàn những tỷ lệ đặt vào bảng tóm tắt.
Bảng số gốc của xưởng đậu phụ
Chị Yến mở xưởng đậu phụ nhỏ, bán sỉ cho chợ và quán ăn. Mọi con số là giả định cho năm ổn định thứ hai. Đơn vị triệu đồng.
| Khoản | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Doanh thu | 1.200 | Bán sỉ đậu phụ, sữa đậu |
| Giá vốn (đậu nành, chất đông tụ, ga, nhân công đứng máy) | 780 | |
| Lãi gộp | 420 | Doanh thu trừ giá vốn |
| Chi phí hoạt động (xăng giao hàng, thuê xưởng, điện nền, khấu hao) | 240 | Trong đó khấu hao 40 |
| Lợi nhuận trước lãi vay | 180 | |
| Lãi vay | 30 | Theo lịch trả giả định |
| Lợi nhuận trước thuế | 150 | Chưa trừ thu nhập chủ hộ |
| Tổng vốn đầu tư | 600 | Máy xay, nồi nấu, khuôn ép, xe giao, vốn lưu động |
| Trong đó vốn tự có | 400 | |
| Trong đó vốn vay | 200 | Trả gốc 50 mỗi năm |
Dòng "chưa trừ thu nhập chủ hộ" rất quan trọng. Ở hộ kinh doanh, chị Yến không nhận lương trên sổ, nên 150 triệu lợi nhuận trước thuế vừa là tiền công của chị, vừa là lãi của đồng vốn, vừa là nguồn trả nợ gốc. Ba thứ cùng lấy từ một chỗ. Các chỉ số dưới đây sẽ cho thấy điều đó làm thay đổi kết luận thế nào.
Biên lãi gộp và biên lợi nhuận
Biên lãi gộp bằng lãi gộp chia doanh thu: 420 ÷ 1.200 = 35%. Nghĩa là mỗi 100 đồng bán ra, sau khi trả nguyên liệu và công đứng máy, còn 35 đồng để trả mọi thứ khác. Con số này cho biết sản phẩm có lãi dày hay mỏng. Với sản phẩm chế biến đơn giản bán sỉ, biên gộp thường không cao vì người mua sỉ ép giá; nếu phương án của bạn có biên gộp cao bất thường so với cơ sở cùng nghề, cần giải thích lý do, ví dụ giá nguyên liệu tốt hơn nhờ mua trực tiếp ở vùng trồng.
Biên lợi nhuận, ở đây tính trước thuế, bằng lợi nhuận trước thuế chia doanh thu: 150 ÷ 1.200 = 12,5%. Khoảng cách giữa 35% và 12,5% là phần chi phí hoạt động và lãi vay ăn đi. Khoảng cách này lớn thì cơ sở nặng chi phí cố định, nhạy với sản lượng; nhỏ thì cơ sở gọn, chịu được tháng thấp điểm tốt hơn.
Cách đọc hữu ích hơn là theo dõi hai con số này theo năm trong phương án. Nếu biên gộp giữ nguyên mà biên lợi nhuận tăng, cơ sở đang có lợi thế quy mô: bán nhiều hơn trên cùng nền chi phí cố định. Nếu biên gộp giảm dần, có thể giá bán đang bị ép hoặc nguyên liệu tăng; phần rủi ro nên nhắc tới.
Tỷ suất lợi nhuận trên vốn: hai cách tính, hai câu hỏi
Tỷ suất lợi nhuận trên tổng vốn đo hiệu quả của toàn bộ đồng vốn bỏ vào, không phân biệt vốn của ai. Lấy lợi nhuận trước lãi vay chia tổng vốn: 180 ÷ 600 = 30% một năm. Dùng lợi nhuận trước lãi vay vì lãi vay là phần trả cho người cho vay, cũng là một phần của đồng vốn.
Tỷ suất lợi nhuận trên vốn tự có đo chủ cơ sở nhận được bao nhiêu trên tiền của chính mình. Lấy lợi nhuận trước thuế chia vốn tự có: 150 ÷ 400 = 37,5% một năm. Con số này cao hơn tỷ suất trên tổng vốn vì phần vốn vay có chi phí thấp hơn mức sinh lời của dự án, phần chênh lệch về tay chủ.
Nhưng nhớ dòng ghi chú ở bảng gốc: 150 triệu chưa trừ tiền công của chị Yến. Nếu công đứng xưởng và đi giao hàng của chị đáng giá 120 triệu một năm, tức 10 triệu mỗi tháng, thì phần lãi thật của đồng vốn chỉ còn 30 triệu, tỷ suất trên vốn tự có còn 7,5%. Đây là con số trung thực hơn. Nhiều hộ kinh doanh thấy tỷ suất trên vốn rất cao chỉ vì đang tính công sức của chính mình thành lãi vốn. Phương án nên ghi cả hai cách và nói rõ khác nhau ở đâu.
Hệ số khả năng trả nợ: tính đúng phần tiền thật sự dùng được
Hệ số khả năng trả nợ so phần tiền làm ra với nghĩa vụ trả nợ trong cùng kỳ. Lớn hơn 1 là đủ trả, càng lớn thì càng có khoảng đệm.
- Tiền làm ra trước khi trả nợ: lợi nhuận trước lãi vay cộng lại khấu hao, vì khấu hao không tốn tiền: 180 + 40 = 220 triệu.
- Nghĩa vụ trả nợ trong năm: gốc 50 cộng lãi 30 = 80 triệu.
- Hệ số chưa trừ thu nhập chủ hộ: 220 ÷ 80 = 2,75 lần.
- Trừ phần chủ hộ rút ra để sống: 220 − 120 = 100 triệu. Hệ số còn 100 ÷ 80 = 1,25 lần.
- Nếu có thuế phải nộp: trừ tiếp phần thuế dự kiến khỏi tiền làm ra trước khi chia.
Từ 2,75 xuống 1,25 là khác biệt giữa "trả nợ rất thoải mái" và "trả được nhưng không còn nhiều khoảng đệm". Người cho vay có kinh nghiệm sẽ tự trừ phần chi tiêu gia đình, nên tốt hơn là bạn trừ trước. Với hệ số 1,25, chỉ cần tiền làm ra giảm khoảng 20% là không còn đủ trả; nên đặt con số này cạnh bảng độ nhạy và phần biện pháp.
Tỷ lệ vốn tự có và vì sao người đọc nhìn nó
Tỷ lệ vốn tự có bằng vốn tự có chia tổng vốn đầu tư: 400 ÷ 600 ≈ 66,7%. Con số này cho biết chủ cơ sở chịu bao nhiêu phần rủi ro bằng tiền của chính mình. Người cho vay, đối tác góp vốn đều nhìn chỉ số này để đánh giá mức cam kết: người bỏ nhiều tiền của mình vào thường làm cẩn thận hơn.
Cần ghi rõ vốn tự có gồm những gì. Tiền mặt là rõ ràng nhất. Máy móc, xe cộ đã có sẵn và đưa vào dùng cũng có thể tính, nhưng nên ghi theo giá trị còn lại hợp lý chứ không theo giá mua mới. Nhà xưởng của gia đình cho cơ sở dùng không tính tiền thuê thì không phải vốn góp bằng tiền, nhưng nên nhắc trong phương án vì nó giảm chi phí cố định.
Lỗi hay gặp là đẩy giá trị tài sản tự có lên cao để tỷ lệ đẹp hơn: một chiếc xe tải cũ ghi theo giá mua năm năm trước, hoặc công sức chuẩn bị của chủ hộ quy thành tiền góp. Người đọc sẽ tự định lại giá trị và mọi chỉ số khác theo đó mất tin cậy.
Bảng tóm tắt chỉ số đặt ở đầu phần tài chính
Đặt một bảng nhỏ như dưới đây ngay đầu phần tài chính của phương án, trước các bảng chi tiết. Người đọc bận có thể chỉ xem bảng này.
| Chỉ số | Năm 2 (giả định) | Cách tính |
|---|---|---|
| Biên lãi gộp | 35% | Lãi gộp ÷ doanh thu |
| Biên lợi nhuận trước thuế | 12,5% | Lợi nhuận trước thuế ÷ doanh thu |
| Tỷ suất trên tổng vốn | 30% | Lợi nhuận trước lãi vay ÷ tổng vốn |
| Tỷ suất trên vốn tự có, sau tiền công chủ hộ | 7,5% | (Lợi nhuận trước thuế − tiền công chủ) ÷ vốn tự có |
| Hệ số khả năng trả nợ, sau chi tiêu chủ hộ | 1,25 lần | (Lợi nhuận trước lãi vay + khấu hao − chủ hộ rút) ÷ (gốc + lãi) |
| Tỷ lệ vốn tự có | 66,7% | Vốn tự có ÷ tổng vốn |
Kèm một đoạn diễn giải ngắn: "Xưởng đậu phụ Yến Nhi có biên lãi gộp 35% và biên lợi nhuận 12,5% ở năm ổn định. Sau khi trừ tiền công và chi tiêu gia đình của chủ hộ khoảng 120 triệu một năm, tiền dư đủ trả nợ gốc và lãi với hệ số 1,25 lần. Chủ hộ góp khoảng hai phần ba tổng vốn." Đoạn này chọn những con số khắt khe hơn để trình bày. Người đọc thấy bạn không chọn con số đẹp nhất, và sẽ tin các con số khác hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phương án kinh doanh nhỏ cần những chỉ số tài chính nào?
Thường chỉ cần năm chỉ số: biên lãi gộp, biên lợi nhuận, tỷ suất lợi nhuận trên vốn, hệ số khả năng trả nợ nếu có vay, và tỷ lệ vốn tự có. Kèm theo là điểm hoà vốn và thời gian hoàn vốn ở phần tính toán riêng.
ROI trong phương án kinh doanh tính thế nào?
Cách thường dùng là lấy lợi nhuận chia vốn đầu tư. Nếu tính trên tổng vốn, dùng lợi nhuận trước lãi vay; nếu tính trên vốn tự có, dùng lợi nhuận sau lãi vay. Với hộ kinh doanh, nên trừ tiền công của chủ hộ trước khi tính để không thổi phồng kết quả.
Hệ số khả năng trả nợ bao nhiêu thì đủ?
Lớn hơn 1 nghĩa là tiền làm ra đủ trả nợ trong kỳ. Khoảng đệm trên 1 càng lớn thì càng chịu được tháng xấu. Mỗi bên cho vay có cách đánh giá riêng, nên hãy trình bày cả cách tính và phần biện pháp khi hệ số giảm.
Có nên trừ chi tiêu gia đình của chủ hộ khi tính khả năng trả nợ không?
Nên trừ. Ở hộ kinh doanh, tiền chủ hộ rút ra sống và tiền trả nợ cùng lấy từ một nguồn. Không trừ thì hệ số trông rất cao nhưng không phản ánh thực tế, và bên cho vay thường sẽ tự trừ lại.
Vốn tự có bằng máy móc cũ thì tính giá trị thế nào?
Nên tính theo giá trị còn lại hợp lý, tức mức có thể bán được hoặc giá máy cũ tương đương trên thị trường, không tính theo giá mua mới ban đầu. Ghi rõ cách định giá trong phương án để người đọc kiểm được.