NPV (giá trị hiện tại thuần) là tổng dòng tiền của dự án qua các năm, sau khi quy từng khoản về giá trị hôm nay theo một tỷ lệ chiết khấu, rồi trừ đi vốn bỏ ra. NPV dương nghĩa là dự án làm ra nhiều hơn mức sinh lời bạn đòi hỏi. IRR (tỷ suất hoàn vốn nội bộ) là đúng cái tỷ lệ chiết khấu làm NPV bằng không.
Bài dưới tính tay cả hai chỉ số cho lò sấy nông sản của một hợp tác xã, năm này qua năm khác, bằng số giả định; chỉ cách tìm IRR bằng phép thử; đưa cách làm trong phần mềm bảng tính với lỗi đặt sai năm 0 rất hay gặp; và nói khi nào hai chỉ số này giúp được, khi nào chỉ làm phương án trông chuyên nghiệp mà không thêm thông tin.
NPV và IRR nói gì, bằng lời thường
Hình dung bạn có 500 triệu. Nếu không làm dự án, số tiền này có thể dùng vào việc khác và sinh ra một mức lời nào đó, gọi là chi phí cơ hội. Tỷ lệ chiết khấu chính là mức lời bạn đòi hỏi tối thiểu. Đặt 10% nghĩa là: dự án phải làm ra ít nhất bằng việc để tiền ở một chỗ khác sinh lời 10% mỗi năm, nếu không thì không đáng công.
NPV trả lời: so với mức đòi hỏi đó, dự án làm dư ra bao nhiêu tiền, tính theo giá trị hôm nay. NPV bằng 72 triệu nghĩa là sau khi đã trả đủ cho mình mức 10% mỗi năm, dự án còn dư thêm khoảng 72 triệu tính theo giá trị hiện tại. NPV âm nghĩa là dự án không đạt mức đòi hỏi, dù có thể vẫn có lãi theo nghĩa thông thường.
IRR trả lời câu hỏi ngược: dự án tự nó sinh lời bao nhiêu phần trăm mỗi năm. Nếu IRR là 15% còn mức bạn đòi hỏi là 10%, dự án vượt mức đòi hỏi. Hai chỉ số dựa trên cùng một bảng dòng tiền, chỉ khác cách diễn đạt: NPV nói bằng tiền, IRR nói bằng phần trăm.
Chuẩn bị bảng dòng tiền từng năm
Hợp tác xã nông nghiệp ở một xã trồng chuối và mít muốn đầu tư một lò sấy, nhà xưởng nhỏ và thiết bị đóng gói. Mọi con số là giả định. Năm 0 là năm bỏ vốn; các năm sau là dòng tiền thuần, tức tiền thu từ bán sản phẩm sấy trừ tiền chi nguyên liệu, nhân công, điện, củi, bao bì, sửa chữa. Đơn vị triệu đồng.
| Năm | Nội dung | Dòng tiền thuần |
|---|---|---|
| 0 | Lò sấy, nhà xưởng, thiết bị, vốn lưu động ban đầu | −500 |
| 1 | Năm chạy thử, sản lượng khoảng 70% công suất | 120 |
| 2 | Ổn định | 150 |
| 3 | Ổn định | 150 |
| 4 | Ổn định | 150 |
| 5 | Ổn định 150, cộng thanh lý thiết bị và thu hồi vốn lưu động 50 | 200 |
Ba điều cần làm đúng trước khi chiết khấu. Thứ nhất, dòng tiền là tiền thật, không phải lợi nhuận, nên không trừ khấu hao. Thứ hai, năm cuối phải tính phần thu về: giá trị thanh lý thiết bị và vốn lưu động được giải phóng khi dừng. Thứ ba, chọn số năm phân tích bằng tuổi thọ chính của tài sản, ở đây là năm năm cho lò sấy, không kéo dài thêm cho NPV đẹp.
Nếu dự án có vay, tính NPV trên dòng tiền chưa trừ trả nợ gốc và lãi, rồi so với tỷ lệ chiết khấu đã phản ánh chi phí vốn. Trộn cả trả nợ vào dòng tiền rồi lại chiết khấu theo chi phí vốn là đếm chi phí vốn hai lần.
Tính NPV từng bước với tỷ lệ chiết khấu giả định 10%
Hệ số chiết khấu năm n bằng 1 chia cho (1 + 10%) mũ n. Nhân dòng tiền với hệ số để được giá trị hiện tại, rồi cộng tất cả, kể cả năm 0.
| Năm | Dòng tiền | Hệ số chiết khấu | Giá trị hiện tại |
|---|---|---|---|
| 0 | −500 | 1,000 | −500,0 |
| 1 | 120 | 0,909 | 109,1 |
| 2 | 150 | 0,826 | 124,0 |
| 3 | 150 | 0,751 | 112,7 |
| 4 | 150 | 0,683 | 102,5 |
| 5 | 200 | 0,621 | 124,2 |
| NPV | +72,4 |
Tổng dòng tiền chưa chiết khấu là 770 triệu trên 500 triệu bỏ ra, trông như lãi 270 triệu. Sau chiết khấu, phần dư thật chỉ còn 72,4 triệu. Khoảng chênh gần 200 triệu chính là cái giá của việc chờ tiền về trong năm năm, theo mức đòi hỏi 10% mỗi năm.
Hệ số làm tròn ba chữ số là đủ cho phương án. Nếu tính trong bảng tính, kết quả sẽ lệch vài trăm nghìn đồng do làm tròn, không ảnh hưởng gì đến kết luận.
Tìm IRR bằng cách thử
IRR không có công thức tính thẳng; phần mềm cũng chỉ thử nhiều lần cho tới khi NPV gần bằng không. Làm tay vẫn được, chỉ mất vài phút:
- Thử một tỷ lệ cao hơn. NPV ở 10% đang dương, nghĩa là IRR cao hơn 10%. Thử 15%: các hệ số là 0,870; 0,756; 0,658; 0,572; 0,497. Giá trị hiện tại cộng lại khoảng 501,6, trừ 500 ra NPV khoảng +1,6 triệu.
- Thử tiếp một tỷ lệ cao hơn nữa. Ở 16%: hệ số 0,862; 0,743; 0,641; 0,552; 0,476. Tổng khoảng 489,1, NPV khoảng −10,9 triệu.
- Nội suy giữa hai lần thử. NPV đổi dấu giữa 15% và 16%. IRR ≈ 15% + 1,6 ÷ (1,6 + 10,9) × 1% ≈ 15,1%.
- Ghi kết quả kèm so sánh. IRR khoảng 15,1%, cao hơn mức đòi hỏi 10% khoảng năm điểm phần trăm.
Phép nội suy cho kết quả xấp xỉ, đủ dùng khi hai lần thử cách nhau một điểm phần trăm. Đừng nội suy giữa 10% và 20%, vì đường NPV cong nên sai số sẽ lớn.
Làm bằng phần mềm bảng tính và lỗi năm 0
Hầu hết phần mềm bảng tính đều có hàm NPV và IRR. Giả sử dòng tiền năm 0 đến năm 5 nằm ở ô B2 đến B7, tỷ lệ chiết khấu ở ô E1.
- IRR: gõ =IRR(B2:B7). Hàm này nhận cả năm 0, vì nó chỉ tìm tỷ lệ làm tổng bằng không.
- NPV, cách đúng: gõ =NPV(E1;B3:B7)+B2. Hàm NPV coi giá trị đầu tiên trong dãy là năm 1 và chiết khấu nó, nên phải để năm 0 ra ngoài rồi cộng vào sau.
- NPV, cách sai hay gặp: gõ =NPV(E1;B2:B7). Năm 0 bị chiết khấu một năm, mọi năm sau bị đẩy lùi một năm. Với ví dụ trên, kết quả ra khoảng 65,8 thay vì 72,4. Sai ít trong ví dụ này, nhưng với dự án vốn lớn và dòng tiền dồn về cuối, sai lệch có thể đổi dấu kết luận.
- Dấu phân cách: tuỳ cài đặt ngôn ngữ, hàm dùng dấu chấm phẩy hoặc dấu phẩy để ngăn các tham số. Nếu hàm báo lỗi ngay khi gõ, thử đổi dấu.
Sau khi có kết quả, kiểm lại bằng một bảng tay như bảng ở trên cho ít nhất một tỷ lệ. Hai cách khớp nhau là bạn đã đặt đúng năm 0.
Chọn tỷ lệ chiết khấu thế nào cho cơ sở nhỏ
Tỷ lệ chiết khấu quyết định NPV dương hay âm, nên đây là chỗ người đọc hỏi đầu tiên. Không có con số đúng cho mọi người. Với cơ sở nhỏ, có hai cách lập luận dễ giải thích. Cách một: nếu tiền đầu tư chủ yếu là tiền vay, dùng mức chi phí của khoản vay đó theo hợp đồng, cộng thêm vài điểm cho rủi ro vì dự án mới. Cách hai: nếu là tiền tự có, dùng mức sinh lời mà số tiền ấy có thể có ở một lựa chọn an toàn hơn, cộng thêm phần bù rủi ro.
Hợp tác xã trong ví dụ dùng hỗn hợp: một phần vốn góp của thành viên, một phần vay. Ghi vào phương án có thể như sau: "Tỷ lệ chiết khấu được giả định là 10% một năm, phản ánh chi phí bình quân của nguồn vốn vay và vốn góp, cộng phần bù cho rủi ro sản lượng năm đầu. Ở tỷ lệ này NPV đạt khoảng 72 triệu đồng; IRR khoảng 15,1%."
Một thói quen tốt là đưa thêm NPV ở hai tỷ lệ khác, ví dụ 8% và 12%. Nếu NPV vẫn dương ở 12%, kết luận vững hơn. Nếu NPV chỉ dương ở 8%, dự án đang phụ thuộc vào việc chọn tỷ lệ thấp, và người đọc nên được biết điều đó.
Đặt NPV, IRR cạnh thời gian hoàn vốn và hai tỷ lệ khác
Một bảng tóm tắt nhỏ cho người đọc thấy cả bức tranh trong một chỗ. Với lò sấy của hợp tác xã, số giả định như trên:
| Chỉ số | Kết quả | Cách đọc |
|---|---|---|
| NPV ở tỷ lệ 8% | khoảng +105 triệu | Nếu chi phí vốn thấp hơn giả định |
| NPV ở tỷ lệ 10% | khoảng +72 triệu | Giả định chính |
| NPV ở tỷ lệ 12% | khoảng +42 triệu | Nếu chi phí vốn hoặc rủi ro cao hơn |
| IRR | khoảng 15,1% | Tỷ lệ chiết khấu làm NPV bằng không |
| Hoàn vốn thường | khoảng 3,5 năm | Cộng dồn chưa chiết khấu: −500, −380, −230, −80, rồi dương ở năm 5 |
| Hoàn vốn có chiết khấu 10% | khoảng 4,4 năm | Gần sát tuổi thọ lò sấy năm năm |
Dòng cuối là dòng đáng chú ý nhất. NPV dương và IRR khá, nhưng tính theo giá trị hiện tại thì phải gần hết đời lò sấy mới lấy lại đủ vốn. Nói cách khác, phần dư 72 triệu đến chủ yếu từ năm cuối, kể cả khoản thanh lý 50 triệu. Nếu lò sấy hỏng sớm một năm, hoặc giá trị thanh lý thấp hơn dự kiến, phần dư co lại nhanh. Phương án trung thực sẽ ghi điều này trong phần rủi ro thay vì chỉ đưa con số NPV dương.
Khi nào NPV và IRR không giúp gì nhiều
Hai chỉ số này hữu ích, nhưng có những trường hợp đưa vào phương án chỉ làm dày hồ sơ mà không thêm thông tin:
- Cửa hàng nhỏ, vốn ít, chạy theo tháng. Với quán nước, tiệm tạp hoá, điểm hoà vốn, bảng dòng tiền và thời gian hoàn vốn nói được nhiều hơn.
- Dòng tiền đổi dấu nhiều lần. Dự án phải đầu tư lại lớn ở giữa kỳ có thể có hai IRR hoặc không có IRR nào. Khi đó chỉ dùng NPV.
- So hai dự án khác quy mô. Dự án nhỏ có IRR 30% vẫn có thể làm ra ít tiền hơn dự án lớn có IRR 18%. So bằng NPV, không so bằng IRR.
- Dòng tiền dự báo chưa có căn cứ. NPV chỉ chính xác bằng dòng tiền đưa vào. Một bảng dòng tiền đoán mò được chiết khấu cẩn thận vẫn là đoán mò.
Với dự án như lò sấy của hợp tác xã, vốn vài trăm triệu và đời dự án năm năm, NPV và IRR đáng đưa vào, đặt cạnh thời gian hoàn vốn. Ba con số cùng nói một câu chuyện từ ba góc thì người đọc dễ tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
NPV âm có nghĩa là dự án lỗ không?
Không hẳn. NPV âm nghĩa là dự án không đạt mức sinh lời bạn đòi hỏi, tức tỷ lệ chiết khấu. Dự án vẫn có thể có lãi theo nghĩa thông thường, chỉ là lãi ít hơn việc dùng số tiền đó vào một lựa chọn khác có mức sinh lời bằng tỷ lệ chiết khấu.
IRR cao hơn bao nhiêu thì dự án đáng làm?
IRR cần cao hơn chi phí vốn hoặc mức sinh lời bạn đòi hỏi. Khoảng cách càng lớn thì càng có chỗ cho sai số dự báo. Nếu IRR chỉ nhỉnh hơn chi phí vốn một chút, một năm sản lượng kém có thể đủ làm dự án không đạt.
Vì sao hàm NPV trong bảng tính ra kết quả khác tính tay?
Thường do đưa cả năm 0 vào trong hàm. Hàm NPV coi giá trị đầu tiên là năm 1 nên chiết khấu luôn cả vốn bỏ ra. Cách đúng là chỉ đưa năm 1 trở đi vào hàm rồi cộng riêng năm 0 bên ngoài.
Dòng tiền tính NPV có trừ khấu hao không?
Không. Dòng tiền là tiền thật đi vào và đi ra. Vốn đầu tư đã được ghi đầy đủ ở năm 0, nếu trừ thêm khấu hao ở các năm sau là đếm khoản đầu tư hai lần và NPV bị thấp oan.
Có cần tính NPV cho phương án vay vốn của hộ kinh doanh không?
Không phải lúc nào cũng cần. Với cửa hàng nhỏ, vốn ít, bảng dòng tiền theo tháng, điểm hoà vốn và thời gian hoàn vốn thường đủ. NPV và IRR hữu ích hơn khi dự án có vốn lớn, đời dài vài năm và dòng tiền không đều.