Điểm hoà vốn là mức bán mà ở đó doanh thu vừa đủ bù toàn bộ chi phí, không lãi không lỗ. Công thức: sản lượng hoà vốn bằng chi phí cố định chia cho phần lãi trên mỗi đơn vị (giá bán trừ chi phí biến đổi của đơn vị đó). Doanh thu hoà vốn bằng chi phí cố định chia cho tỷ lệ phần lãi đó trên giá bán.
Công thức thì ngắn, cái khó nằm ở việc tách chi phí cho đúng và đổi kết quả ra một con số kiểm được bằng mắt, ví dụ số ly mỗi ngày. Phần dưới đi qua từng bước với quán cà phê của chị Hương bằng số giả định, phân biệt hoà vốn kế toán với hoà vốn tiền mặt, và đưa đoạn mẫu để ghi vào phương án.
Điểm hoà vốn trả lời câu hỏi nào
Người đọc phương án không hỏi "điểm hoà vốn là bao nhiêu" vì tò mò. Họ hỏi để biết mục tiêu bán hàng của bạn có cách xa mức sống còn hay không. Nếu phương án dự kiến bán 120 ly mỗi ngày và điểm hoà vốn là 84 ly, khoảng cách là 36 ly, tức doanh số có thể hụt gần ba mươi phần trăm mà quán vẫn chưa lỗ. Nếu điểm hoà vốn là 110 ly, chỉ cần một tháng mưa là quán chìm.
Khoảng cách ấy gọi là biên an toàn: mức bán dự kiến trừ mức bán hoà vốn, chia cho mức bán dự kiến. Ở ví dụ đầu, biên an toàn là 36 chia 120, bằng 30%. Đây là con số nên đặt ngay cạnh điểm hoà vốn trong phương án, vì một mình điểm hoà vốn không nói được gì.
Điểm hoà vốn cũng không trả lời mọi câu hỏi. Nó giả định giá bán và chi phí đơn vị đứng yên, không tính tới chuyện tiền về chậm, và chỉ đúng trong phạm vi công suất hiện tại. Quán ba mươi chỗ ngồi thì hoà vốn ở mức bốn trăm ly mỗi ngày là con số vô nghĩa, vì quán không bao giờ phục vụ nổi chừng đó.
Bước đầu: tách chi phí cố định và chi phí biến đổi
Chi phí cố định là khoản phải trả dù bán được một ly hay không bán ly nào; chi phí biến đổi tăng giảm theo từng ly bán ra. Quán của chị Hương, số giả định theo tháng:
| Khoản | Loại | Số tiền giả định |
|---|---|---|
| Thuê mặt bằng | Cố định | 15 triệu/tháng |
| Lương ba nhân viên bán thời gian và một pha chế | Cố định | 24 triệu/tháng |
| Điện, nước, internet phần nền | Cố định | 3 triệu/tháng |
| Khấu hao máy pha, máy xay, tủ mát, bàn ghế (144 triệu chia 36 tháng) | Cố định | 4 triệu/tháng |
| Chi khác: phần mềm bán hàng, sửa vặt, vệ sinh | Cố định | 2 triệu/tháng |
| Cà phê, sữa, đường, đá, trà, trái cây | Biến đổi | 8.500 đồng/ly |
| Ly, ống hút, nắp, túi mang đi | Biến đổi | 1.500 đồng/ly |
| Phí thanh toán thẻ và ví điện tử, điện phần máy chạy thêm | Biến đổi | 1.000 đồng/ly |
Tổng chi phí cố định: 48 triệu một tháng. Chi phí biến đổi: 11.000 đồng một ly. Hai chỗ hay tách sai: lương nhân viên bán thời gian trả theo giờ thường được để nguyên là cố định, dù thực tế chủ quán sẽ cắt giờ khi vắng khách; và tiền điện bị để hết vào cố định trong khi máy pha, máy xay chạy theo số ly. Không cần chính xác đến từng đồng, nhưng phải nhất quán và ghi rõ cách chia.
Hai công thức, tính từng bước
Giả định giá bán bình quân một ly là 30.000 đồng, tính theo cơ cấu món bán dự kiến (cà phê đen, sữa, trà trái cây, đá xay).
- Phần lãi trên mỗi ly (số dư đảm phí). 30.000 − 11.000 = 19.000 đồng. Mỗi ly bán ra góp 19.000 đồng để trả chi phí cố định; khi đã trả đủ, phần còn lại mới là lãi.
- Sản lượng hoà vốn. 48.000.000 ÷ 19.000 ≈ 2.526,3 ly, làm tròn lên 2.527 ly mỗi tháng. Luôn làm tròn lên, vì bán 2.526 ly là vẫn lỗ một chút.
- Tỷ lệ số dư đảm phí. 19.000 ÷ 30.000 ≈ 63,3%. Nghĩa là mỗi 100 đồng doanh thu có khoảng 63 đồng dùng để trả chi phí cố định.
- Doanh thu hoà vốn. 48 triệu ÷ 63,3% ≈ 75,8 triệu mỗi tháng. Kiểm chéo: 2.527 ly × 30.000 đồng ≈ 75,8 triệu, khớp.
- Biên an toàn. Nếu phương án dự kiến bán 3.600 ly mỗi tháng (120 ly mỗi ngày), biên an toàn là (3.600 − 2.527) ÷ 3.600 ≈ 29,8%.
Công thức theo doanh thu hữu ích khi quán bán nhiều món giá khác nhau và khó nói "một ly" là bao nhiêu. Khi đó chỉ cần ước tỷ lệ chi phí biến đổi trên doanh thu, ví dụ 37%, rồi lấy chi phí cố định chia cho 63%.
Đổi ra số khách mỗi ngày rồi đối chiếu bằng mắt
Con số 2.527 ly mỗi tháng nghe trừu tượng. Chia cho 30 ngày mở cửa thì được khoảng 84 ly mỗi ngày. Quán mở từ sáu giờ sáng tới mười giờ tối, mười sáu giờ, nhưng thực tế khách dồn vào hai khung: sáu rưỡi đến chín giờ sáng và bốn đến bảy giờ chiều. Nếu một nửa số ly rơi vào khung sáng, quán cần bán khoảng 42 ly trong hai tiếng rưỡi, tức một ly mỗi ba phút rưỡi.
Đến đây người lập có thể tự kiểm bằng cách đứng đếm khách ở hai quán cùng kiểu trong khu vực vào giờ cao điểm, ba buổi sáng khác nhau. Nếu quán bên cạnh, đã mở hai năm, bán chừng ba mươi ly trong khung sáng, thì giả định 42 ly của quán mới mở là lạc quan. Cách đếm này không cho con số chính xác, nhưng cho một mốc để thấy giả định của mình nằm ở đâu.
Cũng đối chiếu với công suất. Một pha chế với một máy hai họng có thể ra khoảng bốn mươi đến sáu mươi ly mỗi giờ khi đã quen tay; như vậy 42 ly trong khung sáng là làm được. Nếu điểm hoà vốn đòi hỏi vượt công suất giờ cao điểm, phương án phải sửa từ cấu trúc chi phí, không phải từ giả định bán hàng.
Hoà vốn kế toán và hoà vốn tiền mặt
Con số 2.527 ly là hoà vốn kế toán, có tính khấu hao. Khấu hao 4 triệu là chi phí nhưng không phải tiền ra hằng tháng. Nếu câu hỏi là "bán bao nhiêu thì két không hụt", bỏ khấu hao ra: 44 triệu ÷ 19.000 ≈ 2.316 ly, khoảng 77 ly mỗi ngày. Đây là hoà vốn tiền mặt.
Ngược lại, nếu quán có khoản vay và mỗi tháng phải trả gốc, phần gốc đó là tiền ra mà không nằm trong chi phí. Giả định gốc phải trả 6 triệu mỗi tháng, thì mức bán để vừa đủ tiền trả chi phí và trả nợ là (44 + 6) ÷ 19.000 ≈ 2.632 ly, khoảng 88 ly mỗi ngày. Lãi vay, nếu có, đã nên nằm sẵn trong chi phí cố định.
Ba con số 77, 84 và 88 ly mỗi ngày nói ba điều khác nhau. Phương án gửi người cho vay nên trình bày con số cuối, vì đó là mức quán phải đạt để tự trả nợ mà không bù thêm vốn. Trình bày cả ba trong một bảng nhỏ cho thấy người lập hiểu mình đang tính gì.
Khi chi phí cố định nhảy bậc
Chi phí cố định chỉ cố định trong một khoảng. Quán của chị Hương với bốn người làm phục vụ được tới khoảng 130 ly mỗi ngày. Vượt mức đó phải thuê thêm một người, lương thêm 6 triệu, và chi phí cố định nhảy từ 48 lên 54 triệu. Điểm hoà vốn mới là 54.000.000 ÷ 19.000 ≈ 2.843 ly, khoảng 95 ly mỗi ngày.
Điều này có hai hệ quả mà phương án nên nói ra. Thứ nhất, tăng trưởng không làm lãi tăng đều: khi vừa thuê thêm người, lãi tháng đó còn giảm so với tháng trước nếu số ly chỉ nhích qua ngưỡng một chút. Thứ hai, quyết định mở thêm giờ, thêm ca, thuê thêm mặt bằng tầng hai đều là đổi sang một điểm hoà vốn mới, và nên tính lại trước khi làm.
Trong phương án ba năm, cách gọn là ghi điểm hoà vốn cho từng bậc quy mô: bậc hiện tại, bậc sau khi thêm người, bậc sau khi mở rộng chỗ ngồi. Người đọc thấy được bạn biết khi nào chi phí sẽ đổi và đã có kế hoạch cho nó, thay vì vẽ một đường doanh thu đi lên trên một nền chi phí đứng yên ba năm liền.
Đoạn mẫu ghi điểm hoà vốn vào phương án
Phần hoà vốn trong phương án chỉ cần nửa trang: một bảng chi phí đã tách, ba con số hoà vốn, biên an toàn và một đoạn diễn giải. Đoạn diễn giải có thể viết như sau:
"Với giá bán bình quân giả định 30.000 đồng một ly và chi phí biến đổi 11.000 đồng, mỗi ly đóng góp 19.000 đồng vào chi phí cố định 48 triệu mỗi tháng. Quán Hương Sớm hoà vốn ở mức 2.527 ly mỗi tháng, tương đương 84 ly mỗi ngày; nếu tính cả khoản gốc vay 6 triệu mỗi tháng thì cần 88 ly mỗi ngày. Mục tiêu năm đầu là 120 ly mỗi ngày, căn cứ trên số khách đếm tại hai quán tương tự cùng tuyến đường trong ba buổi sáng. Biên an toàn khoảng 27% so với mức cần để trả nợ."
Đoạn này làm được ba việc mà một con số trần không làm được: nói rõ giả định giá và chi phí, cho biết mục tiêu có căn cứ từ đâu, và tự chỉ ra khoảng đệm. Nếu không đếm khách thật thì đừng viết câu căn cứ; người đọc kinh nghiệm hỏi một câu là lộ.
Lỗi hay gặp khi tính hoà vốn
Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong phương án tự lập, và người thẩm định thường bắt được chỉ sau vài câu hỏi:
- Lấy giá bán món đắt nhất làm giá bình quân, khiến số dư đảm phí cao giả.
- Quên các khoản biến đổi nhỏ: ly, nắp, ống hút, phí thanh toán điện tử, phần đồ hư hỏng và pha lỗi.
- Không tính lương chủ quán khi chủ quán đứng quầy cả ngày, khiến chi phí cố định thấp hơn thật.
- Chia cho 30 ngày trong khi quán nghỉ mỗi tuần một ngày, hoặc nghỉ dịp lễ dài.
- Tính hoà vốn rồi để đó, không so với công suất và không so với số khách thực tế ở khu vực.
- Dùng điểm hoà vốn của tháng ổn định để nói về ba tháng đầu, khi doanh thu còn đang tăng dần.
Sửa xong các lỗi này, điểm hoà vốn thường cao hơn bản đầu khoảng mười đến hai mươi phần trăm. Đó là con số gần thật hơn, và tốt hơn là chính bạn phát hiện thay vì người đọc phương án.
Câu hỏi thường gặp
Điểm hoà vốn tính theo tháng hay theo năm thì đúng?
Cả hai đều đúng nếu chi phí cố định và sản lượng cùng một kỳ. Với cửa hàng nhỏ, tính theo tháng rồi đổi ra số khách mỗi ngày dễ kiểm hơn. Nếu kinh doanh có mùa vụ rõ, nên tính theo năm rồi xem riêng các tháng thấp điểm.
Khấu hao có tính vào chi phí cố định khi tính hoà vốn không?
Có khi tính hoà vốn kế toán, tức mức bán để không lỗ trên sổ sách. Nếu muốn biết mức bán để két không hụt tiền thì bỏ khấu hao ra, đó là hoà vốn tiền mặt. Phương án nên ghi rõ đang dùng loại nào.
Quán bán nhiều món giá khác nhau thì tính giá bán bình quân thế nào?
Ước cơ cấu bán dự kiến, ví dụ bao nhiêu phần trăm cà phê, bao nhiêu phần trăm trà trái cây, rồi lấy giá từng món nhân tỷ lệ đó và cộng lại. Nếu chênh lệch phần lãi giữa các món lớn, nên tính theo tỷ lệ lãi bình quân trên doanh thu.
Biên an toàn bao nhiêu thì được coi là ổn?
Không có ngưỡng chung, nhưng biên an toàn càng mỏng thì phương án càng phụ thuộc vào việc mọi giả định đều đúng. Khi biên an toàn chỉ vài phần trăm, người đọc sẽ hỏi bạn làm gì nếu doanh số hụt, nên phần rủi ro cần có câu trả lời cụ thể.
Lương của chủ quán có tính vào chi phí cố định không?
Nên tính, nếu chủ quán làm việc toàn thời gian ở quán và cần thu nhập để sống. Bỏ lương chủ ra thì điểm hoà vốn thấp hơn, nhưng thực chất là chủ quán đang làm không công, và tiền trả nợ có thể bị rút đi cho chi tiêu gia đình.
Điểm hoà vốn có thay đổi khi tăng giá bán không?
Có. Tăng giá làm phần lãi mỗi ly lớn hơn nên điểm hoà vốn giảm. Nhưng tăng giá cũng có thể làm bớt khách, nên phải xem cùng lúc với số khách dự kiến, tốt nhất là làm thêm một bảng độ nhạy cho giá và sản lượng.