Mô tả khách hàng mục tiêu trong phương án kinh doanh là chia người mua thành hai đến ba nhóm, rồi với mỗi nhóm trả lời năm câu: họ là ai, ở đâu, mua lúc nào, mua bao nhiêu, trả bao nhiêu. Khi trả lời đủ năm câu bằng số, bạn sẽ có luôn căn cứ cho bảng doanh thu.
Lỗi phổ biến nhất ở mục này là viết "khách hàng là mọi người dân trong khu vực". Câu ấy không sai, nhưng không dùng được: nó không cho biết bao nhiêu người, mua gì, mua khi nào. Bài này đi qua cách chia nhóm, bảng năm câu hỏi với ví dụ tiệm sửa xe giả định của anh Tuấn, cách ước tỉ trọng doanh thu từng nhóm, hai mẫu đoạn viết và những bằng chứng nên kèm theo.
Vì sao "khách là mọi người" làm phương án yếu đi
Khi bạn viết khách là mọi người, người đọc không có cách nào kiểm con số doanh thu. Họ không biết bạn tính 100 khách mỗi ngày từ đâu, không biết khách ấy mua một lần rồi thôi hay quay lại mỗi tuần. Với tiệm sửa xe, khách thay nhớt ba tháng một lần khác hẳn khách bể lốp giữa đường; với tiệm may, khách đặt đồng phục cho cả lớp khác hẳn khách may một bộ áo dài.
Mô tả mơ hồ còn kéo theo hai hệ quả ở phần sau. Thứ nhất, giá bán không có chỗ dựa, vì không biết khách chịu chi bao nhiêu. Thứ hai, chi phí bán hàng không tính được, vì không biết phải tìm khách ở đâu. Người thẩm định nhìn thấy cả ba chỗ trống cùng lúc và thường kết luận chủ cơ sở chưa hình dung rõ việc buôn bán của mình.
Chọn khách mục tiêu không có nghĩa là từ chối người khác. Tiệm của anh Tuấn vẫn vá xe cho bất kỳ ai dắt vào. Nhưng trong phương án, anh cần nói rõ phần lớn tiền đến từ nhóm nào, vì đó là nhóm anh sẽ dồn công sức, chọn giờ mở cửa và chọn phụ tùng để sẵn. Hai đến ba nhóm là vừa; một nhóm thì rủi ro dồn một chỗ, năm nhóm thì người đọc không nhớ nổi.
Năm câu hỏi cho mỗi nhóm khách, ví dụ tiệm sửa xe
Bảng dưới đây dùng số liệu giả định của tiệm sửa xe máy anh Tuấn định mở gần một khu nhà trọ công nhân và một chợ. Mỗi ô là một câu trả lời ngắn, có số khi có thể.
| Câu hỏi | Nhóm 1: công nhân ở trọ | Nhóm 2: tiểu thương ở chợ | Nhóm 3: người đi đường |
|---|---|---|---|
| Họ là ai | Người làm ca, 20–35 tuổi, đi xe số cũ | Chủ sạp, chở hàng nặng mỗi sáng | Người đi qua, xe hỏng giữa đường |
| Ở đâu | Khu trọ trong bán kính 400 mét, ước 900 phòng | Chợ cách 200 mét, khoảng 120 sạp | Trục đường trước tiệm |
| Mua lúc nào | Chiều tối sau ca, chủ nhật | Sáng sớm trước giờ mở sạp, hoặc trưa | Bất chợt, nhiều nhất giờ tan tầm |
| Mua bao nhiêu | Thay nhớt 2–3 tháng một lần, vá xe vài lần mỗi năm | Bảo dưỡng tháng một lần, thay lốp thường hơn | Một lần, ít quay lại |
| Trả bao nhiêu (giả định) | Khoảng 80–150 nghìn mỗi lần | Khoảng 150–300 nghìn mỗi lần | Khoảng 30–100 nghìn mỗi lần |
Chỉ cần nhìn bảng, người đọc đã hiểu tiệm sống chủ yếu nhờ khách quen ở khu trọ và chợ, còn khách đi đường là phần cộng thêm. Họ cũng hiểu vì sao tiệm định mở từ 6 giờ sáng đến 20 giờ, và vì sao để sẵn nhiều nhớt loại phổ thông thay vì loại đắt.
Ước tỉ trọng doanh thu của từng nhóm
Sau khi có bảng năm câu hỏi, bước tiếp theo là quy ra tiền mỗi tháng cho từng nhóm. Cách làm sau dùng số giả định, bạn thay bằng số của mình.
- Ước số khách có thể có mỗi tháng. Khu trọ 900 phòng, giả định 1.200 xe. Nếu 15 phần trăm số xe chọn tiệm sau ba tháng, có 180 xe quen. Mỗi xe đến trung bình 0,6 lần mỗi tháng, tức khoảng 108 lượt.
- Nhân với mức chi bình quân. 108 lượt nhân 110 nghìn, khoảng 11,9 triệu đồng mỗi tháng từ nhóm một.
- Làm tương tự cho nhóm hai. 120 sạp, giả định 25 sạp là khách quen, mỗi sạp 1,2 lượt mỗi tháng, mức chi 200 nghìn: khoảng 6 triệu đồng.
- Ước nhóm ba bằng số đếm. Ngồi trước tiệm hai buổi chiều, thấy trung bình 3 xe dắt bộ mỗi buổi. Giả định tiệm đón được 2 lượt mỗi ngày, 26 ngày, 60 nghìn mỗi lượt: khoảng 3,1 triệu đồng.
- Cộng lại và tính tỉ trọng. Tổng khoảng 21 triệu đồng mỗi tháng (giả định), trong đó nhóm một chiếm khoảng 57 phần trăm, nhóm hai 29 phần trăm, nhóm ba 14 phần trăm. Ghi tỉ trọng này vào phương án.
Tỉ trọng cho người đọc biết nếu một nhóm biến mất thì tiệm còn bao nhiêu. Ví dụ khu trọ giảm công nhân vì nhà máy cắt ca, tiệm mất hơn nửa doanh thu. Đây là rủi ro thật, và bạn nên nhắc lại nó ở phần rủi ro thay vì giấu đi.
Mẫu đoạn mô tả khách hàng mục tiêu
Hai mẫu dưới đây viết theo cùng một khung, nhưng cho hai ngành khác nhau để bạn thấy khung giữ nguyên còn chi tiết thì đổi hẳn. Tất cả con số là giả định.
"Khách hàng mục tiêu của tiệm sửa xe Tuấn gồm ba nhóm. Nhóm chính là công nhân ở trọ trong bán kính 400 mét (khoảng 900 phòng), đi xe số đã qua nhiều năm sử dụng, thường đến sau 17 giờ và ngày chủ nhật để thay nhớt, chỉnh xích, vá lốp; mức chi mỗi lần khoảng 80 đến 150 nghìn đồng. Nhóm thứ hai là tiểu thương chợ (khoảng 120 sạp), cần xe chạy ổn mỗi sáng nên bảo dưỡng đều, chi cao hơn. Nhóm thứ ba là người đi đường gặp sự cố. Dự kiến sau ba tháng, nhóm một chiếm khoảng 57 phần trăm doanh thu."
"Khách hàng mục tiêu của cơ sở may Ngọc gồm hai nhóm. Nhóm một là ba trường tiểu học và hai trường trung học cơ sở trong xã, đặt đồng phục theo lớp vào tháng 7 và tháng 8, mỗi đơn từ 30 đến 45 bộ; hai trường đã gửi giấy xác nhận có nhu cầu đặt thử năm học tới. Nhóm hai là xưởng và cửa hàng nhỏ trong vùng đặt áo đồng phục nhân viên, đơn 10 đến 50 chiếc rải rác quanh năm. Nhóm một chiếm khoảng 65 phần trăm doanh thu nhưng dồn vào hai tháng, nên cơ sở dùng nhóm hai để giữ thợ các tháng còn lại."
Để ý mẫu thứ hai có thêm chuyện mùa vụ và một bằng chứng cụ thể là giấy xác nhận của trường. Mô tả khách hàng tốt luôn để lộ ra những điều như vậy: khách dồn vào tháng nào, tiền về lúc nào, và bạn đã có gì trong tay.
Bằng chứng nên kèm theo mô tả khách hàng
Sổ bán hàng cũ. Nếu bạn đã buôn bán trước đó, dù ở quy mô nhỏ hơn hay ở chỗ khác, vài trang sổ ghi khách và số tiền là bằng chứng mạnh nhất. Chụp hoặc chép tóm tắt theo tháng vào phụ lục.
Danh sách khách quen. Ghi số lượng khách, không cần tên đầy đủ hay số điện thoại. Câu như "hiện có 42 khách quen theo từ chỗ làm cũ" kèm cách bạn đếm là đủ.
Giấy xác nhận nhu cầu hoặc đơn đặt trước. Với cơ sở bán cho tổ chức như trường học, quán ăn, xưởng, một tờ giấy ghi nhận ý định đặt hàng có giá trị lớn. Nó không phải hợp đồng, nhưng cho thấy bạn đã gặp người mua.
Kết quả hỏi khách. Hỏi 30 đến 50 người thuộc nhóm mục tiêu vài câu ngắn, ghi lại tỉ lệ trả lời. Ghi rõ hỏi ở đâu, ngày nào, để người đọc biết mẫu hỏi đến từ đâu.
Số đếm tại chỗ. Số xe đi qua, số người vào chợ, số phòng trọ. Ghi giờ đếm và số buổi đếm, tối thiểu hai buổi ở hai ngày khác nhau.
Kết quả bán thử. Bán thử vài ngày ở hội chợ, phiên chợ hoặc qua người quen, ghi số lượng bán được. Bán thử nhỏ nhưng thật thường thuyết phục hơn mọi ước tính.
Lỗi hay gặp khi mô tả khách hàng mục tiêu
Những lỗi dưới đây xuất hiện nhiều trong hồ sơ của cơ sở nhỏ. Đọc lại đoạn mô tả của bạn và dò từng lỗi.
- Mô tả bằng tuổi và giới tính, không có hành vi mua. "Nữ 25 đến 40 tuổi" chưa nói được họ mua gì, khi nào, bao nhiêu.
- Chọn nhóm khách mà khu vực không có. Định bán đồ uống giá cao cho dân văn phòng nhưng quanh đó chủ yếu là nhà trọ công nhân.
- Gộp khách mua một lần và khách quay lại. Hai loại khách cho dòng tiền rất khác; gộp chung khiến doanh thu tháng sau bị thổi phồng.
- Không nói mùa vụ. Khách dồn vào dịp Tết, mùa tựu trường hay mùa thu hoạch mà phương án chia đều mười hai tháng.
- Tỉ trọng các nhóm cộng lại không ra 100 phần trăm. Lỗi nhỏ nhưng làm người đọc nghi cả bảng số.
- Mức chi của khách lấy theo mong muốn của chủ cơ sở. Mức chi phải lấy từ giá đối thủ, từ kết quả hỏi khách hoặc từ sổ cũ.
Sửa được sáu lỗi trên, đoạn mô tả khách hàng của bạn đã chặt hơn phần lớn hồ sơ cùng loại. Phần còn lại là giữ nó cập nhật.
Khi khách mục tiêu thay đổi sau vài tháng chạy thật
Khách hàng mục tiêu trên giấy hiếm khi trùng hoàn toàn với khách thật. Tiệm của anh Tuấn có thể phát hiện sau ba tháng rằng nhóm tiểu thương mang lại nhiều tiền hơn dự tính, còn công nhân thì hay tự thay nhớt. Điều đó không làm phương án sai, nó cho bạn dữ liệu để sửa.
Cách làm đơn giản: mỗi lần thu tiền, ghi vào sổ khách thuộc nhóm nào bằng một ký hiệu, ví dụ C cho công nhân, T cho tiểu thương, Đ cho người đi đường. Cuối tháng cộng theo ký hiệu. Sau ba tháng, so tỉ trọng thật với tỉ trọng trong phương án. Lệch quá 15 điểm phần trăm thì nên viết lại mục khách hàng và cập nhật bảng doanh thu.
Nếu bạn đang vay vốn, việc cập nhật này còn có ích khi gặp lại người cho vay để gia hạn hoặc xin thêm hạn mức. Một trang ghi "dự tính và thực tế sau sáu tháng" với tỉ trọng từng nhóm khách cho thấy bạn theo dõi việc buôn bán của mình, và điều đó được đánh giá cao hơn một phương án mới viết lại cho đẹp.
Ngược lại, nếu nhóm khách chính gần như không xuất hiện, đó là dấu hiệu cần xem lại địa điểm, giá hoặc dịch vụ trước khi đổ thêm tiền. Đừng vội viết lại phương án để hợp thức hoá con số cũ; hãy viết lại để phản ánh đúng người đang thật sự mua của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Khách hàng mục tiêu nên chia mấy nhóm là vừa?
Với cơ sở nhỏ, hai đến ba nhóm là vừa. Một nhóm thì rủi ro dồn một chỗ và người đọc lo nếu nhóm đó biến mất; nhiều hơn bốn nhóm thì khó theo dõi và thường các nhóm đã chồng lên nhau.
Có cần ghi độ tuổi, giới tính của khách trong phương án không?
Có thể ghi nếu nó giúp hiểu cách mua, nhưng không đủ. Điều người đọc cần là hành vi: mua gì, lúc nào, bao lâu một lần, chi bao nhiêu. Tuổi và giới tính chỉ là phần phụ.
Chưa có khách nào thì lấy bằng chứng ở đâu?
Bạn có thể đếm người qua lại, hỏi thử khách tiềm năng, xin giấy xác nhận nhu cầu từ tổ chức sẽ mua, hoặc bán thử vài ngày ở phiên chợ. Ghi rõ cách làm và ngày làm để người đọc kiểm được.
Mức chi của khách lấy từ đâu cho đáng tin?
Lấy từ giá các cơ sở cùng loại quanh đó, từ câu trả lời khi hỏi khách, hoặc từ sổ bán hàng cũ nếu bạn đã buôn bán. Ghi nguồn bên cạnh con số và luôn ghi là giả định nếu chưa bán thật.
Khách mua theo mùa thì viết vào phương án thế nào?
Nói rõ tháng nào khách dồn vào, tỉ trọng doanh thu của những tháng đó, và bạn làm gì để có tiền các tháng còn lại. Bảng doanh thu mười hai tháng phải thể hiện đúng mùa vụ, không chia đều.
Có nên ghi tên khách quen vào phụ lục phương án không?
Không cần ghi tên đầy đủ hay số điện thoại của khách. Ghi số lượng khách quen, cách bạn đếm và tóm tắt doanh số theo tháng là đủ, vừa có căn cứ vừa giữ thông tin riêng của khách.