Lợi thế cạnh tranh trong phương án kinh doanh nên được viết thành hai đến ba điều cụ thể mà khách để ý, người đọc kiểm được, và đối thủ không bắt chước được ngay trong vài tuần. Mỗi điều kèm một bằng chứng. Những cụm như "chất lượng cao, giá cạnh tranh, phục vụ tận tâm" không phải lợi thế, vì cơ sở nào cũng viết được.
Phần này thường là phần yếu nhất của phương án cơ sở nhỏ, không phải vì cơ sở không có điểm mạnh mà vì chủ cơ sở viết điểm mạnh bằng tính từ. Bài này đưa ra phép thử ba câu, bảng đổi khẩu hiệu thành điều kiểm được, danh sách nguồn lợi thế hay gặp ở cơ sở nhỏ, cách chứng minh, và hai mẫu đoạn viết: một hợp tác xã rau giả định tên Bình An giao rau cho bếp ăn, và một tiệm tóc nhỏ.
Phép thử ba câu cho một lợi thế
Trước khi ghi một điều vào mục lợi thế, hãy hỏi ba câu. Câu một: khách có quan tâm điều này không, đủ để đổi chỗ mua? Nhiều chủ cơ sở tự hào về điều khách không để ý, chẳng hạn máy móc nhập khẩu, trong khi khách chỉ cần đồ giao đúng giờ. Câu hai: người đọc có kiểm được không? "Rau sạch" không kiểm được; "rau trồng trong nhà màng, có giấy kết quả kiểm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật của đợt gần nhất" thì kiểm được. Câu ba: nếu đối thủ muốn làm giống, họ cần bao lâu và tốn bao nhiêu?
Một điều qua cả ba câu là lợi thế. Qua hai câu đầu nhưng đối thủ làm theo được trong một tuần, như giảm giá hay mở thêm giờ, thì là điểm khác tạm thời, vẫn nên ghi nhưng nói rõ là tạm thời. Không qua câu một thì đừng ghi vào phần thị trường, có thể ghi ở phần vận hành.
Với hợp tác xã Bình An, điều "giao rau trước 6 giờ sáng cho bếp ăn" qua câu một vì bếp ăn trường học cần rau trước giờ sơ chế; qua câu hai vì có sổ giao nhận ký tên; còn câu ba thì đối thủ ở chợ đầu mối xa 20 cây số khó làm theo vì phải đi từ 4 giờ sáng. Đó là một lợi thế thật, dù nghe không có gì to tát.
Đổi khẩu hiệu thành điều kiểm được
Bảng dưới đây lấy những cụm hay gặp trong phương án và viết lại thành câu có thể kiểm. Các con số là giả định.
| Khẩu hiệu thường gặp | Vì sao yếu | Viết lại có thể kiểm |
|---|---|---|
| Chất lượng cao | Ai cũng nói được | Rau thu hoạch trong vòng 12 giờ trước khi giao, có sổ ghi giờ cắt từng lô |
| Giá cả cạnh tranh | Không biết so với ai | Giá rau ăn lá thấp hơn giá chợ đầu mối giao tận nơi khoảng 5 đến 8 phần trăm, theo bảng so giá bốn tuần |
| Phục vụ tận tâm | Không đo được | Đổi trả trong ngày nếu rau dập, đã thực hiện 14 lần trong ba tháng thử giao |
| Đội ngũ giàu kinh nghiệm | Mơ hồ | Chủ nhiệm và hai thành viên trồng rau trong nhà màng từ sáu năm trước |
| Vị trí thuận lợi | Thuận lợi cho ai | Cách cụm bốn trường học trong bán kính 5 cây số, giao một vòng trong 40 phút |
| Uy tín trên thị trường | Chưa có số | Hai bếp ăn đã nhận rau thử ba tháng và gửi giấy xác nhận muốn ký tiếp |
Khi viết lại như cột thứ ba, phần lợi thế dài hơn một chút nhưng mỗi dòng đều đứng được khi người đọc hỏi "lấy gì chứng minh". Đó là thứ phân biệt một phương án được đọc kỹ với một phương án được lật qua.
Nguồn lợi thế hay gặp ở cơ sở nhỏ
Cơ sở nhỏ hiếm khi có lợi thế về quy mô hay giá vốn thấp. Lợi thế thường nằm ở những chỗ dưới đây. Đọc danh sách và đánh dấu những điều cơ sở bạn thật sự có.
- Gần khách: vị trí hoặc quãng đường giao ngắn hơn đối thủ, đo được bằng mét hoặc phút.
- Giờ phục vụ: mở sớm hơn, đóng muộn hơn, mở ngày lễ khi người khác nghỉ.
- Tay nghề riêng: công thức, kỹ thuật, kinh nghiệm nhiều năm có thể kể bằng số năm và việc đã làm.
- Nguồn hàng: tự trồng, tự làm, có hộ cung cấp ổn định, giảm khâu trung gian.
- Quan hệ với khách: khách quen theo từ chỗ cũ, đơn đặt trước, giấy xác nhận nhu cầu.
- Chuyên một ngách: chỉ làm một loại sản phẩm hoặc phục vụ một nhóm khách mà nơi bán tổng hợp làm qua loa.
- Chi phí thấp: mặt bằng nhà mình, lao động gia đình, nên chịu được giá thấp hơn trong thời gian dài.
- Linh hoạt: nhận đơn nhỏ, đơn gấp, chỉnh theo yêu cầu, thứ cơ sở lớn ngại làm.
Chọn tối đa ba điều mạnh nhất. Ghi năm sáu điều thì người đọc khó nhớ, và các điều yếu kéo điều mạnh xuống theo. Nếu có lợi thế chi phí thấp nhờ mặt bằng nhà mình, ghi rõ, nhưng nhớ rằng phần tài chính vẫn nên tính một khoản tiền thuê hợp lý để người đọc thấy phương án sống được cả khi điều kiện ấy thay đổi.
Chứng minh lợi thế bằng bằng chứng
Mỗi lợi thế cần ít nhất một bằng chứng đặt ở phụ lục. Cách hợp tác xã Bình An chuẩn bị, với số liệu giả định:
- Ghi lợi thế thành một câu đo được. "Giao rau trước 6 giờ sáng cho bếp ăn trong bán kính 5 cây số."
- Tìm dấu vết đã làm. Sổ giao nhận ba tháng giao thử, có giờ giao và chữ ký người nhận của bếp ăn.
- Tóm tắt thành số. 76 lần giao, 73 lần trước 6 giờ, 3 lần trễ dưới 20 phút do mưa lớn.
- Thêm xác nhận của bên thứ ba nếu có. Giấy của hai bếp ăn xác nhận đã nhận rau thử và có nhu cầu tiếp tục; giấy kết quả kiểm mẫu rau đợt gần nhất.
- Đặt bằng chứng vào phụ lục, dẫn trong thân bài. Thân bài chỉ cần một câu: "Trong ba tháng giao thử, 73 trên 76 lần giao trước 6 giờ (phụ lục 4)."
Nếu lợi thế chưa có dấu vết vì cơ sở chưa mở, hãy ghi đó là lợi thế dự kiến và nói cách bạn sẽ đo nó trong ba tháng đầu. Người đọc chấp nhận một lợi thế dự kiến có cách đo hơn là một lợi thế khẳng định không có gì đi kèm.
Lợi thế giữ được bao lâu
Người đọc phương án, nhất là khi xét khoản vay vài năm, muốn biết lợi thế có còn sau khi đối thủ để ý. Phần lớn lợi thế của cơ sở nhỏ không bền, và điều đó không sao, miễn là bạn nói thẳng và có kế hoạch giữ.
Một cách trình bày gọn là chia lợi thế thành ba loại theo thời gian đối thủ cần để bắt chước. Loại ngắn, dưới ba tháng: giá, giờ mở, khuyến mãi, cách đóng gói. Loại vừa, ba tháng đến một năm: quan hệ với khách tổ chức, quy trình giao hàng ổn định, danh tiếng trong một khu phố. Loại dài, trên một năm: tay nghề nhiều năm, nguồn hàng tự làm, vị trí không còn chỗ trống tương tự.
Với hợp tác xã Bình An, giao trước 6 giờ là loại vừa, vì một hộ trồng rau khác trong vùng có thể tổ chức lại trong vài tháng. Cái giữ nó lâu hơn là hợp đồng với bếp ăn và lịch sử giao đúng giờ. Phương án nên nói hợp tác xã định ký thoả thuận cung cấp theo năm học và theo dõi tỉ lệ giao đúng giờ mỗi tháng.
Nếu cả ba lợi thế của bạn đều thuộc loại ngắn, phương án vẫn có thể hợp lý, nhưng phần rủi ro phải nói rõ điều gì xảy ra khi đối thủ bắt chước, và phần tài chính nên có kịch bản doanh thu giảm sau năm đầu.
Khi cơ sở chưa có lợi thế rõ ràng
Nói thật thay vì tô vẽ. Nếu bạn mở một tiệm tạp hoá giống hệt hai tiệm quanh đó, đừng cố nghĩ ra lợi thế cho có. Người đọc nhận ra ngay. Một câu như "cơ sở không có khác biệt lớn về sản phẩm, dựa vào vị trí ở đầu con hẻm chưa có tiệm nào" đáng tin hơn ba dòng khẩu hiệu.
Tìm nhóm khách đang bị phục vụ kém. Quay lại bảng đối thủ, xem ai đang phải chờ lâu, đi xa, không mua được vào giờ họ cần. Lợi thế của cơ sở nhỏ thường nằm ở việc phục vụ đúng nhóm ấy.
Chọn một điều và làm cho thật đều. Mở đúng giờ mỗi ngày, giao đúng hẹn mỗi lần. Nghe đơn giản, nhưng sau vài tháng nó thành lý do khách quay lại, và có số liệu để ghi vào phương án lần sau.
Bắt đầu nhỏ hơn. Khi chưa có lợi thế, quy mô ban đầu nhỏ giúp bạn thử thị trường mà không đặt cược lớn. Phương án có thể ghi rõ giai đoạn một và điều kiện để sang giai đoạn hai.
Xem lại ý tưởng. Nếu sau khi khảo sát vẫn không tìm ra lý do nào để khách đổi chỗ mua, đó là dấu hiệu nên cân nhắc ngành khác hoặc địa điểm khác trước khi bỏ vốn.
Mẫu đoạn lợi thế cạnh tranh
Hai mẫu dưới đây, mỗi mẫu ba lợi thế, mỗi lợi thế một câu có bằng chứng. Tên và số liệu đều là giả định.
"Hợp tác xã rau Bình An có ba lợi thế so với nguồn rau bếp ăn đang dùng. Một, giao trước 6 giờ sáng cho bếp ăn trong bán kính 5 cây số; trong ba tháng giao thử, 73 trên 76 lần giao đúng giờ. Hai, rau trồng trong 4.000 mét vuông nhà màng của các thành viên, thu hoạch trong vòng 12 giờ trước khi giao, có sổ ghi giờ cắt và giấy kết quả kiểm mẫu đợt gần nhất. Ba, giá rau ăn lá thấp hơn giá nguồn giao tận nơi hiện tại khoảng 5 đến 8 phần trăm theo bảng so giá bốn tuần, nhờ không qua chợ đầu mối. Lợi thế thứ ba có thể bị thu hẹp nếu nguồn khác giảm giá; hợp tác xã dựa chủ yếu vào hai lợi thế đầu."
"Tiệm tóc của chị Vy có hai lợi thế. Một, chị có chín năm làm thợ chính chuyên uốn và nhuộm cho tóc dài, hiện có khoảng 60 khách quen theo từ tiệm cũ, đã đặt lịch trước cho tuần khai trương. Hai, tiệm nhận khách theo lịch hẹn đến 21 giờ, trong khi ba tiệm quanh đó đóng cửa trước 19 giờ 30; nhóm khách là công nhân viên tan ca muộn."
Để ý mẫu thứ nhất tự nói ra điểm yếu của lợi thế thứ ba. Câu ấy không làm phương án yếu đi; nó cho người đọc thấy chủ cơ sở biết lợi thế nào chắc, lợi thế nào không.
Câu hỏi thường gặp
Lợi thế cạnh tranh của cửa hàng nhỏ thường là gì?
Thường là gần khách, giờ phục vụ thuận tiện, tay nghề riêng nhiều năm, nguồn hàng tự làm, khách quen sẵn có, chuyên một ngách hoặc chi phí thấp nhờ mặt bằng nhà. Hiếm khi là quy mô lớn hay giá vốn thấp nhất.
Nên ghi bao nhiêu lợi thế trong phương án?
Hai đến ba lợi thế là vừa. Nhiều hơn thì người đọc khó nhớ và các điều yếu làm loãng điều mạnh. Mỗi lợi thế nên có một câu đo được và một bằng chứng đặt ở phụ lục.
Giá rẻ có phải là lợi thế cạnh tranh không?
Có thể, nếu bạn giải thích vì sao giữ được giá thấp, chẳng hạn tự trồng hay mặt bằng nhà. Nếu giá rẻ chỉ vì chấp nhận lãi mỏng, đối thủ làm theo được ngay, nên ghi là lợi thế tạm thời.
Chưa mở cửa thì chứng minh lợi thế bằng gì?
Dùng dấu vết từ việc đã làm trước đó như kinh nghiệm, khách quen, kết quả bán thử, giấy xác nhận nhu cầu. Lợi thế chưa có dấu vết thì ghi là dự kiến và nói rõ cách bạn sẽ đo trong ba tháng đầu.
Có nên nói điểm yếu trong phần lợi thế không?
Nên nói ngắn những điểm lợi thế dễ bị bắt chước. Người đọc thấy bạn phân biệt được lợi thế chắc và lợi thế tạm thời thì tin phần còn lại hơn, và phần rủi ro cũng có căn cứ.
Lợi thế cạnh tranh và điểm mạnh khác nhau thế nào?
Điểm mạnh là điều cơ sở làm tốt. Lợi thế cạnh tranh là điểm mạnh mà khách quan tâm, đủ để chọn bạn thay vì đối thủ, và đối thủ khó làm theo nhanh. Mọi lợi thế là điểm mạnh, nhưng không phải điểm mạnh nào cũng là lợi thế.