Nguồn thông tin thị trường cho phương án kinh doanh của cơ sở nhỏ có ba loại: điều bạn tự quan sát và đếm, điều bạn hỏi được từ người trong cuộc, và số liệu công khai. Con số nào trong phương án cũng nên mang theo dấu cho biết nó thuộc loại nào, lấy khi nào, và chỗ nào là giả định.
Người đọc phương án không đòi bạn có số liệu hoàn hảo. Họ đòi biết con số từ đâu ra để tự đánh giá độ tin. Bài này dùng ví dụ giả định của anh Đạt, người định đầu tư một lò sấy lúa nhận sấy thuê cho nông dân trong xã, để đi qua bảng nguồn theo từng câu hỏi, cách hỏi người trong cuộc, cách dùng số liệu công khai, cách ghi nguồn, cách đánh dấu giả định và những nguồn nên tránh.
Ba loại nguồn và độ tin của mỗi loại
Loại thứ nhất là điều bạn tự quan sát: đếm xe, đếm khách, ghi giá, đo khoảng cách, cân thử. Ưu điểm là đúng với chính khu vực của bạn, bạn biết rõ cách làm ra nó. Nhược điểm là mẫu nhỏ, làm trong vài ngày, có thể lệch vì thời điểm. Với cơ sở nhỏ, đây thường là nguồn có giá trị nhất.
Loại thứ hai là điều bạn hỏi được từ người trong cuộc: nông dân, trưởng thôn, chủ đại lý, người đang làm cùng nghề ở vùng khác, thợ sửa máy. Họ biết những điều không có trong tài liệu nào: năm nay ruộng nào làm vụ ba, chủ lò cũ nghỉ vì sao, thương lái thu mua lúc nào. Nhưng mỗi người nhìn từ vị trí của mình, và có người có lợi ích riêng khi trả lời.
Loại thứ ba là số liệu công khai: báo cáo kinh tế xã hội của xã, niên giám thống kê của tỉnh, kế hoạch sản xuất mùa vụ do chính quyền công bố, các văn bản quy hoạch. Ưu điểm là có tên, có năm, người đọc kiểm lại được. Nhược điểm là thường tính cho vùng rộng hơn khu vực bạn bán và có độ trễ một hai năm.
Một phương án tốt dùng cả ba loại và để chúng kiểm nhau. Ví dụ diện tích lúa của xã lấy từ báo cáo công khai, rồi kiểm bằng cách hỏi trưởng hai thôn lớn và cộng thử; sản lượng mỗi vụ hỏi nông dân, rồi kiểm bằng số liệu công khai của năm trước.
Nguồn theo từng câu hỏi của phương án
Bảng dưới đây gợi ý nên tìm câu trả lời ở đâu cho từng câu hỏi thường gặp, lấy ví dụ lò sấy lúa của anh Đạt. Cột cuối là cách kiểm chéo.
| Câu hỏi | Nguồn chính | Nguồn kiểm chéo |
|---|---|---|
| Xã có bao nhiêu héc ta lúa mỗi vụ | Báo cáo kinh tế xã hội năm gần nhất của xã | Hỏi trưởng các thôn, cộng lại |
| Năng suất, sản lượng mỗi vụ | Niên giám thống kê của tỉnh, phần cấp xã nếu có | Hỏi 15–20 hộ về vụ trước |
| Bao nhiêu phần lúa đang được sấy, bao nhiêu phơi | Hỏi nông dân và thương lái | Quan sát sân phơi, đường phơi lúa trong vụ |
| Giá sấy thuê hiện tại | Hỏi các lò đang hoạt động ở xã lân cận | Hỏi nông dân đã từng sấy thuê |
| Thời gian cao điểm trong vụ | Lịch thời vụ do chính quyền địa phương thông báo | Hỏi nông dân về ngày gặt vụ trước |
| Khả năng nông dân chuyển sang sấy | Hỏi trực tiếp, đếm câu trả lời | Hỏi thương lái xem họ có trả giá khác cho lúa sấy không |
Bảng này cũng là kế hoạch làm việc của bạn. Mỗi dòng là một việc cần làm trước khi viết phần thị trường, và mỗi ô nguồn chính là chỗ bạn ghi chú thích trong phương án.
Hỏi người trong cuộc cho có ích
Một buổi nói chuyện với người hiểu việc có thể đáng giá hơn mọi tài liệu, nếu bạn hỏi đúng cách. Các bước dưới đây anh Đạt dùng khi gặp trưởng thôn, nông dân và chủ lò ở xã bên.
- Chuẩn bị năm sáu câu hỏi cụ thể. Hỏi về việc đã xảy ra: "vụ hè thu năm ngoái thôn mình gặt khoảng ngày nào, có mấy hộ mang lúa đi sấy". Tránh câu chung chung như "nhu cầu sấy lúa có lớn không".
- Hỏi nhiều người ở nhiều vị trí. Nông dân, thương lái, chủ lò, trưởng thôn nhìn cùng một việc từ bốn phía. Ghi chép riêng từng người.
- Ghi lại nguyên văn những câu đáng chú ý. Ví dụ một nông dân nói: "Mưa giữa vụ thì lúa nằm sân ba ngày, thương lái ép giá, lúc đó có lò gần là đi ngay." Câu như vậy giải thích nhu cầu rõ hơn mọi con số.
- Để ý ai có lợi khi trả lời thế nào. Chủ lò ở xã bên dễ nói thị trường nhỏ để bạn đừng mở. Người bán máy sấy dễ nói nhu cầu rất lớn. Ghi vai trò người trả lời bên cạnh câu trả lời.
- Ghi ngày, nơi và số người đã hỏi. Trong phương án chỉ cần một câu như "chủ cơ sở hỏi 18 hộ, 2 trưởng thôn, 2 chủ lò và 3 thương lái trong tháng 3".
- Không ghi tên đầy đủ hay số điện thoại người được hỏi. Ghi vai trò và nơi ở là đủ cho người đọc đánh giá.
Sau mỗi buổi, chép sạch ghi chú ngay trong ngày. Để quá hai ngày, bạn sẽ bắt đầu nhớ những gì bạn muốn nghe thay vì những gì người ta đã nói.
Dùng số liệu công khai đúng cách
Số liệu công khai mạnh vì người đọc kiểm lại được, nhưng chỉ khi bạn ghi đủ thông tin để kiểm. Bốn điều cần ghi: tên tài liệu, đơn vị công bố theo loại (chẳng hạn ủy ban xã, cơ quan thống kê cấp tỉnh), năm số liệu và năm công bố, và vị trí trong tài liệu như bảng nào, mục nào.
Cắt số liệu về đúng khu vực bạn phục vụ. Nếu báo cáo chỉ có diện tích lúa cả tỉnh, đừng dùng thẳng con số đó. Tìm số cấp xã; không có thì ước bằng tỉ lệ có căn cứ, chẳng hạn tỉ lệ dân số hoặc diện tích đất nông nghiệp, và ghi rõ là ước.
Chú ý độ tuổi của số liệu. Số liệu ba bốn năm trước có thể đã lệch nhiều nếu vùng đã chuyển đổi cây trồng, có khu công nghiệp mới, hay dân chuyển đi làm xa. Dùng số mới nhất có được và hỏi người trong cuộc xem có gì thay đổi lớn từ đó tới nay.
Không trộn năm. Một lỗi phổ biến là lấy diện tích của năm này, năng suất của năm khác, giá của năm thứ ba rồi nhân với nhau. Kết quả có thể trông hợp lý nhưng không tương ứng với năm nào cả. Nếu buộc phải dùng các năm khác nhau, ghi rõ từng năm trong bảng.
Cuối cùng, số liệu công khai mô tả quá khứ. Phương án nói về tương lai. Giữa hai thứ ấy luôn có giả định, và giả định phải được gọi tên.
Ghi nguồn trong phương án: cách yếu và cách dùng được
Bảng dưới đây so cách ghi nguồn thường gặp với cách người đọc kiểm được. Số liệu giả định.
| Cách ghi yếu | Vấn đề | Cách ghi dùng được |
|---|---|---|
| "Theo thống kê, xã có khoảng 800 héc ta lúa." | Thống kê nào, năm nào | "Diện tích gieo trồng lúa cả năm của xã khoảng 800 héc ta (báo cáo kinh tế xã hội năm trước của ủy ban xã, mục sản xuất nông nghiệp)." |
| "Nhu cầu sấy lúa rất lớn." | Không có nguồn, không có số | "11 trên 18 hộ được hỏi cho biết vụ trước từng gặp mưa khi phơi; 7 hộ đã từng chở lúa đi sấy ở xã bên (chủ cơ sở hỏi trong tháng 3)." |
| "Giá sấy thị trường khoảng 300 nghìn mỗi tấn." | Lấy ở đâu | "Giá sấy thuê tại hai lò đang hoạt động ở xã lân cận, hỏi trực tiếp tháng 3, khoảng 280 đến 320 nghìn đồng mỗi tấn lúa tươi (giả định)." |
| "Dự kiến sấy 500 tấn mỗi năm." | Không biết là quan sát hay ước | "Giả định: sấy khoảng 500 tấn mỗi năm, bằng khoảng 10 phần trăm sản lượng lúa ước của xã (800 héc ta gieo trồng cả năm, năng suất giả định 6 tấn mỗi héc ta); xem bảng giả định ở phụ lục 3." |
Cách ghi dùng được dài hơn vài chữ, nhưng mỗi câu trả lời trước câu hỏi "lấy ở đâu ra" mà người đọc sẽ hỏi. Những chú thích dài có thể chuyển xuống chân trang hoặc phụ lục, trong thân bài chỉ để ngắn gọn trong ngoặc.
Đánh dấu giả định và những nguồn nên tránh
Dùng một ký hiệu nhất quán. Ví dụ ghi QS cho số tự quan sát, H cho số hỏi được, CK cho số công khai, GĐ cho giả định. Người đọc liếc qua là biết con số nào đứng trên dữ liệu, con số nào đứng trên phán đoán của bạn.
Gom giả định vào một bảng. Đặt ở phụ lục một bảng liệt kê mọi giả định quan trọng: tỉ lệ nông dân chuyển sang sấy, số ngày lò chạy mỗi vụ, giá sấy. Mỗi giả định ghi lý do chọn và mức thấp, mức cao có thể xảy ra.
Tránh số trên mạng không có nguồn gốc. Một con số thấy trên trang tin, bài chia sẻ, không ghi ai đo và đo khi nào, không nên vào phương án. Nếu thật sự cần, truy về tài liệu gốc.
Thận trọng với số do người bán thiết bị hay bán nhượng quyền đưa ra. Họ có lợi khi doanh thu dự kiến trông cao. Dùng làm tham khảo thì ghi rõ nguồn là người bán, và kiểm bằng hỏi người đang dùng thiết bị ấy.
Tránh "nghe nói". Câu như "nghe nói lò ở xã bên làm không kịp" không phải nguồn. Đi hỏi trực tiếp chủ lò hoặc nông dân đã chờ, rồi ghi kết quả.
Nói rõ giới hạn. Một câu như "số liệu hỏi trực tiếp có mẫu nhỏ, dùng để định hướng; cơ sở sẽ đối chiếu sau vụ đầu tiên" làm phương án đáng tin hơn chứ không yếu đi.
Câu hỏi thường gặp
Phương án kinh doanh nhỏ có bắt buộc phải có số liệu thống kê không?
Không bắt buộc. Với cơ sở nhỏ, số tự quan sát và hỏi người trong cuộc thường có ích hơn. Số liệu công khai nên dùng khi có số đúng khu vực, ghi đủ tên tài liệu, năm và vị trí trong tài liệu.
Ghi nguồn số liệu trong phương án thế nào cho gọn?
Trong thân bài, ghi ngắn trong ngoặc ngay sau con số: loại nguồn, thời điểm, cách làm. Chi tiết như danh sách người được hỏi theo vai trò, bảng đếm, trích tài liệu thì đưa vào phụ lục.
Thông tin hỏi được từ người trong cuộc có đáng tin không?
Đáng tin một phần, tuỳ người trả lời và lợi ích của họ. Hỏi nhiều người ở nhiều vị trí, ghi vai trò từng người, và kiểm chéo với quan sát hoặc số liệu công khai trước khi dùng.
Số liệu công khai cũ vài năm có dùng được không?
Dùng được nếu không có số mới hơn, nhưng phải ghi rõ năm và hỏi người trong cuộc xem từ đó đến nay khu vực có thay đổi lớn không, như chuyển đổi cây trồng hay dân cư dịch chuyển.
Giả định khác số liệu ở chỗ nào?
Số liệu là điều đã đo hoặc đã xảy ra. Giả định là điều bạn cho là sẽ xảy ra, dựa trên số liệu và phán đoán. Phương án cần cả hai, nhưng phải ghi rõ cái nào là cái nào.
Có nên dùng số liệu doanh thu do bên bán thiết bị cung cấp không?
Chỉ nên dùng làm tham khảo và ghi rõ nguồn là người bán. Họ có lợi khi con số trông cao. Hãy kiểm bằng cách hỏi những người đang dùng thiết bị ấy về sản lượng và doanh thu thực tế.